سه‌شنبه ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۹ - ۱۳:۲۳

پاسخ به انحرافات فکری و شائبه های جعلی

امام رضا (ع) چگونه با اندیشه‌های منحرف مقابله می‌کرد؟

جواد فراهانی

مناظرات امام رضا

امام رضا علیه السلام منبع علم و اندیشه بودند و مناظره‌هایی را با علمای تفسیر، فلسفه و کلام داشتند و به سؤالات زندیق‌ها و غلات پاسخ می‌دادند.

قدس آنلاین: امام علی بن موسی الرضا علیه السلام در مرحله‌ای زیسته‌اند که جزو غنی ترین مراحل فکری و فرهنگی اسلامی محسوب می‌شود و مؤسسان برخی مذاهب فقهی مانند شافعی، مالک بن انس و احمد بن حنبل در این دوره بوده‌اند.

علاوه براین در این دوره مجموعه بزرگی از اصحاب علوم عقلی و اجتماعی مانند کسائی، فراهیدی، اصمعی، محمد بن هذیل معتزلی و جبرئیل بن بختشیوع ظهور کرده و مکاتب فقهی، حدیث و جریان های فلسفی شکوفا شد و در مقابل جریان‌های متصوفه، زنادقه و غلات نیز رشد کردند.(باقر شریف قرشی، زندگی امام رضا)

عقل، ارزشمندترین نعمت الهی

تردیدی نیست که در چنین برهه‌ای امام رضا علیه السلام مأمن اهالی علم و معرفت بودند و مناظره ها و گفتگوهای بسیاری با اهالی فلسفه و کلام داشتند؛ به سوالات زنادقه و غلات پاسخ می گفتند و اهالی فقه و شریعت را راهنمایی می کردند. ایشان تبیین کردند که عقل بشر ارزشمندترین چیزی است که خدا آفریده و آن را از خلل هایی که منجر به فساد و انحراف افکار، مفاهیم و ارزش های اسلامی از سوی مغرضان است حفظ کردند. ایشان می فرمایند: إن مخالفینا وضعوا أخباراً فی فضائلنا وجعلوها علی ثلاثة أقسام أحدها: الغلو، وثانیها: التقصیر فی أمرنا، وثالثها: التصریح بمثالب أعدائنا، فاذا سمع الناس الغلوّ فینا کفّروا شیعتنا ونسبوهم إلی القول بربوبیتنا، وإذا سمعوا التقصیر أعتقدوه فینا، وإذا سمعوا مثالب أعدائنا بأسمائهم؛ ثلبونا بأسمائنا.(شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه).  مخالفانِ ما، روایاتی در مورد فضائل ما (اهل بیت) جعل کرده‌اند! این روایات جعلی سه گونه‌اند؛ یک گونه، غلو (در مورد ما اهل بیت) است. گونه دوم، کوتاهی در امرِ ماست. گونه سوم، بیان صریح معایب و بدی‌های دشمنان ماست. وقتی مردم روایات غلوآمیز پیرامون ما را می‌شنوند، شیعیانمان را تکفیر می کنند و آنان را متهم می‌سازند که معتقد به ربوبیتِ ما هستند، و وقتی روایاتی را که در مورد ما کوتاهی شده است می‌شوند، در مورد ما همان قدر معتقد خواهند بود، و هنگامی که بدیِ دشمنان مان را – با ذکر نامشان – می شنوند، ما را با ذکر ناممان به بدی یاد می‌کنند.

می توان گفت که امام رضا علیه السلام شیوه‌های مختلفی را برای اصلاح دینی اتخاذ کردند که مهمترین آن پاسخ به انحرافات فکری دینی بوده است، به گونه ای که به تمام انحرافات و شائبه ها پاسخ گفته اند.

پاسخ به مدعیان تجسیم

منابع تاریخی نشان می‌دهد که ایشان با نظریه‌ها و ادعاهای باطلی که خدا را جسم می‌داند مقابله کرده اند و می فرمایند: إلهی بدت قدرتک ولم تبدُ واهیة فجهلوک، وقدروک والتقدیر علی غیر مابه وصفوک وإنی بریء یاإلهی من الذین بالتشبیه طلبوک لیس کمثلک شیء.(شیخ صدوق، التوحید ) خداوندا قدرت تو نمایان شده و ضعفی وجود ندارد، اما تو را فراموش کردند؛ تو را با چیزی که نامناسب است سنجیدند و تو را وصف کردند؛ خدای من، من از کسانی که تو را به چیزی شبیه کردند در حالی که هیچ چیزی مانند تو نیست، بری هستم.

موضوع جبر و اختیار

ایشان همچنین به کسانی که موضوع جبر و اختیار را مطرح کردند نیز پاسخ داده و می فرمایند: من زعم أن الله یفعل أفعالنا ثم یعذبنا علیها، فقد قال بالجبر، ومن زعم أن الله عزوجل فوّض أمر الخلق والرزق إلی حججه علیهم السلام، فقد قال بالتفویض، والقائل بالجبر کافر، والقائل بالتفویض مشرک. (شیخ صدوق، الهدایه). هرکه ادعا دارد که خداوند اعمال ما را انجام می دهد وسپس ما را به خاطر آن عذاب می کند معتقد به جبر است و هرکه ادعا دارد خداوند امور خلق و روزی آنها را به حجّتهای خود سپرده قائل به اختیار شده است؛ قائل به جبر کافر و قائل به اختیار مشرک است.

علاوه براین پاسخ های متعددی برای طرفداران تفسیر به رأی، فتوادهندگان براساس هوای نفس، ادیان دیگر مانند یهودیان، نصرانیان، مجوسیان، صائبین وهمچنین ملحدین و زنادقه مطرح کرده‌اند. ایشان تمام روایاتی که انحرافی ها بر آن تکیه دارند را باطل کرده و انتساب آنها به پیامبر اکرم صل الله علیه وآله را تکذیب کرده‌اند و فقها و طلاب علم را به روایات صحیح رهنمون شده اند.

پاسخ به جاعلان احادیث و روایات

ایشان در پاسخ به روایت جعلی منتسب به پیامبر اکرم(ص که می گوید: "إن الله تبارک وتعالی ینزل کل لیلة جمعة إلی السماء الدنیا" خدای تبارک و تعالی هر شب  جمعه به آسمان دنیا نزول می کند، در پاسخ به این روایت جعلی می فرماید: "لعن الله المحرفین الکلم عن مواضعه، والله ما قال رسول الله کذلک" خداوند لعنت کند کسانی را که سخن را تغییر می دهند، به خدا سوگند پیامبر اینگونه نفرموده است. وإنما قال:" إن الله تعالی یُنزل ملکاً إلی السماء الدنیا کل لیلة فی الثلث الأخیر، ولیلة الجمعة فی أول اللیل فیأمرهُ فینادی هل من سائل فأعطیه، هل من تائب فأتوب علیه، هل من مستغفر فأغفر له.... حدثنی بذلک أبی عن جدی عن آبائه عن رسول الله.(شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه) بلکه فرموده است: خدای تعالی آخر هر شب فرشته ای را به آسمان دنیا می فرستد و در شب جمعه اول شب او را می فرستد؛ این فرشته به امر خداوند ندا می دهد که آیا سائلی وجود دارد تا به او ببخشم، آیا توبه کننده ای وجود دارد تا توبه او را بپذیرم، آیا استغفار کننده ای وجود دارد تا او را بیامرزم... .این را پدرم از پدر بزرگم و ایشان از پدران خود و ایشان نیز از رسول خدا صل الله علیه وآله نقل کرده اند.

از آنچه گذشت نتیجه می گیریم که امام علی بن موسی الرضا علیه السلام، در تقویت و اصلاح تفکر و فرهنگ اسلامی تاثیرگذاری بسیار بزرگی داشته اند و علمای بسیاری از ایشان تاثیر پذیرفته‌اند و این مؤید آن است که این امام همام بزرگترین مربی دنیای اسلام در عصر خود بوده اند.

گفتنی است عکس انتخاب شده برای مطلب، تابلوی مناظرات امام رضا (ع) اثر حسن روح الامینی است.

انتهای پیام/

ارسال نظر

شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.