ماههای قمری ماههایی با پیوست فرهنگی و عبادی هستند. فرهنگی که مناسبتهای مختلف مانند ولادتها یا اعیاد، نماینده آن بوده و اعمال و عباداتی که سبک زندگی دینی را شکل میدهند. با این معرفی میتوان گفت سه ماه رجب، شعبان و رمضان سه ماه پربرکت با پیوست سبک زندگی دینی و فرهنگی برای ما مسلمانان به شمار میروند. سه ماه پربرکت که بهطور مثال با ادعیه مشهورشان در دستگاه خداوندی برای ما علامتگذاری شدهاند. ادعیه در متون دینی ما جایگاه ویژهای دارد. دعا و مناجات دارای کارکردهای چندوجهی، اجتماعی و فرهنگیاند. در ماه شعبان نیز یکی از بزرگترین و عمیقترین ادعیه فرهنگ دینی ما یعنی «مناجات شعبانیه» توصیه شده است. دعای شعبانیه که از امام علی(ع) نقل شده، ازجمله دعاهای پرفضیلت این ماه است. این دعا شامل درخواستهای متعددی از خداوند برای بخشش گناهان، هدایت و تقویت ایمان است. ماه شعبان به عنوان ماهی که در آن، اعمال انسان به سوی خداوند عروج میکند، شناخته میشود. به همین دلیل، مسلمانان سعی میکنند با انجام اعمال مستحب و تقرب به خداوند، از برکات این ماه بهرهمند شوند. در ادامه مروری بر انواع ادعیه و اعمال توصیهشده در این ماه مبارک داریم.
زیارتی که خواندن آن اولویت دارد
یکی از اعمال مستحب در این ماه، زیارت است. زیارتی که میتوان از دور یا نزدیک انجام داد و با خواندن زیارتنامهها بهره بیشتری از آن برد. زیارتنامههای موجود در متون دینی ما دارای ریشهها و انواع مختلفیاند. پژوهشگران حوزه دین در مورد ریشهها و انواع آنها پژوهشهای متعددی انجام دادهاند. برخی از این دعاها، ادعیه «مأثور» از ریشه «ا ث ر» هستند؛ به معنای سخنی که از پیامبر خدا(ص) یا معصومین(ع) نقل شده است. متن برخی از این زیارتنامهها دارای سند روایی است و در کتب حدیث، از امام نقل شده است؛ مثل زیارت جامعه کبیره، زیارت ناحیه مقدسه، زیارت عاشورا، زیارت اربعین، زیارت امینالله و مناجات شعبانیه و بسیاری از زیارتنامههای دیگر.
زیارت غیرمأثور، زیارتی است که علمای دین و راویان احادیث، به تناسب شخصیت و ویژگیهای مزار یا مکانی مقدس تنظیم کردهاند و سند آن به امام نمیرسد و اشکالی هم در خواندن آنها نیست. به هر حال، سلامها و درودهایی خطاب به امامان و امامزادگان است. البته خواندن زیارتنامه مأثور بهتر است؛ چون از زبان معصوم(ع) صادر شده و مضامین آن والاتر و با شخصیت معصومین(ع) و مقام و فضائلشان متناسبتر است. چه متنی که «ائمه(ع) فرمودهاند هنگام زیارت چنین بگویید» و چه متنی که نقل شده از یک معصوم، با عبارت «هنگام زیارت چنین میفرمود» است هر دو برای ما حجت و سند بوده و به عنوان زیارت مأثور، خواندن آنها اولویت دارد.
زیارتی که در هر زمان و مکان میتوان خواند
زیارت مطلقه، در مقابل زیارت خاصه است. زیارت خاصه و مخصوصه یا موقته آن است که در روز خاصی به وسیله آن زیارتنامه، امامی زیارت میشود؛ مثل زیارت خاص شب نیمه شعبان که در نیمه ماه جاری به آن میرسیم، زیارت خاص در روز عاشورا، زیارت خاص شب عید فطر و امثال آن. خوب است بدانیم زیارت مطلقه، وقت خاصی ندارد و هر زمان و از هر مکان میتوان معصومی را با آن زیارت کرد. در کتب زیارت، گاهی برای یک معصوم چندین زیارت مطلقه نقل شده؛ مثلًا برای حضرت رسول(ص) ۱۸ زیارت مطلقه وارد شده است (جامع زیارات المعصومین، ج۱، ص ۶۷ به بعد).
ماهی که برکاتش متعدد و متکثر است
ماه مبارک شعبان دارای برکات متعددی است. به عنوان یک دسته از این برکات میتوان به ولادتهای این ماه پرداخت. در این ماه مبارک تولدهای پربرکتی از خاندان اهلبیت(ع) و شخصیتهای بزرگ و ارزشمندی را در پیش رو داریم. مانند ولادت با سعادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) که در روز سوم شعبان اتفاق افتاده و نیز در روز چهارم این ماه ولادت با سعادت حضرت ابوالفضل(ع) و در روز پنجم، ولادت امام زینالعابدین(ع) است. همچنین
در پانزدهم شعبان ولادت پربرکت قطب عالم امکان، حضرت ولیالله الأعظم مهدی موعود(عج) اتفاق افتاده است.
اما دومین برکت این ماه از وجود مبارک رسول خدا(ص) نشأت میگیرد. این ماه منسوب به پیامبر اکرم(ص) است. ایشان فرمودند: «ماه شعبان، «شعبان» نامیده شد؛ زیرا روزیهای مؤمنان در این ماه قسمت میشود». از صفوان جمال روایت شده که میگفت: امام صادق(ع) به من فرمود کسانی را که در اطرافت هستند وادار کن به روزه ماه شعبان، گفتم فدایتان شوم مگر در فضیلت آن چیزی میبینید؟ فرمودند: بلی، بهدرستی که رسول خدا(ص) هرگاه هلال ماه شعبان را میدید، به منادی امر میفرمود که در مدینه ندا کند: ای اهل مدینه من از جانب خداوند به سوی شما مبعوث شدم، آگاه باشید که شعبان ماه من است، پس خدا رحمت کند کسی را که مرا بر ماه من یاری کند یعنی روزه بدارد (بحارالانوار، علامه مجلسی، ج۹۷، ص۹۷). همچنین در روایتی از امام علی(ع) آمده است: رجب ماه خدا و شعبان ماه رسول خداست (مصباح المتهجد، ص ۷۹۷).
اعمال و فضائل مشترک تمام اوقات این ماه
دیگر مسیر برکت در این ماه، اعمال توصیه شده فردی و جمعی است. اعمال مستحبی مثل روزه و نماز مستحبی در برخی اوقات خاص، فضیلتهایی ویژه داشته و اثر قربی آن بیشتر است. در روایات به تفصیل درباره کیفیت برخی از این اعمال در شعبان سخن گفته شده است. البته بهتر است اعمال را به آنچه سبک و آسانتر است عمل کند تا آن عمل را از روی نشاط بجا آورد و بین آن و بین ذکر خود از سایر اعمال و فکر خویش را بر حسب حال خود جمع کند (مراقبات به نقل از من لایحضره الفقیه، ص ۱۷۶).
روزههای مستحب
یکی از مهمترین اعمال شعبانیه، روزههای مستحب است. پیامبر اکرم(ص) فرمودهاند: «هر کسی سه روز از ماه شعبان را روزه بگیرد، بهشت بر او واجب میشود». همچنین، روزهداری در روزهای پنجشنبه و جمعه این ماه بسیار توصیه شده است.
نمازهای مستحب
در مفاتیحالجنان، نمازهای ویژهای برای این ماه ذکر شده است که ازجمله آنها میتوان به نماز شبهای جمعه ماه شعبان اشاره کرد. به این ترتیب که در هر پنجشنبه ماه شعبان، دو رکعت نماز بگزارد، در هر رکعت بعد از سوره «حمد» ۱۰۰ مرتبه سوره «توحید» را بخواند و پس از سلام، ۱۰۰ بار صلوات بفرستد، خداوند هر حاجتی از حاجتهای دینی و دنیوی که داشته باشد برآورده میکند.
تلاوت قرآن
تلاوت قرآن نیز از اعمال مهم ماه شعبان است، بهویژه با خواندن سورههای خاصی مانند سوره «یس»، «الرحمن» و «واقعه» به تقویت روحیه معنوی خود بپردازد.
استغفار
در هر روز از روزهای ماه شعبان ۷۰ بار بگوید: «استغفر الله الَّذی لااله الا هو الرحمن الرحیم، الحیّ القیّوم و اتوب الیه» و هر روز ۱۰۰بار صلوات بر محمد و آل محمد و ۱۰۰ بار «لا حول و لا قوَّة الا بالله» خوانده شود.
خواندن مناجات شعبانیه
این مناجات را حضرت امیر(ع) و امامان دیگر در ماه شعبان میخواندند. در مفاتیحالجنان نیز در اعمال مشترکه ماه شعبان، به عنوان «عمل هشتم» آمده و آغاز آن چنین است: «اللهم صل علی محمد و آل محمد واسمع دعائی اذا دعوتک…».
صلواتی مخصوص ماه شعبان
در هر روز شعبان در وقت زوال [وقت ظهر شرعی] و در شب روز پانزدهم این صلوات که از حضرت زینالعابدین(ع) روایت شده خوانده شود؛ «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعِ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفِ الْمَلائِکَةِ وَ مَعْدِنِ الْعِلْمِ وَ أَهْلِ بَیْتِ الْوَحْیِ».
نیکی به دیگران
صدقه
از امام ششم(ع) نقل شده: خداوند صدقه این ماه را پرورش میدهد و روز قیامت مانند کوه احد دیده میشود.
صله رحم
معاشرت خوب با مردم و نیکی به پدر و مادر.
یاد خدا
هزار مرتبه ذکر «لا اله الا الله و لانعبد الا ایاه مخلصین له الدین
و لو کره المشرکون» گفته شود.
منابع:
فرهنگ زیارت؛ نویسنده: جواد محدثی
نظر شما