درسالهایی که شبکه نمایش خانگی به یکی از پرمخاطب ترین بسترهای سرگرمی در ایران تبدیل شده، بسیاری از خانوادهها دیگر شبهای خود را نه با تلویزیون رسمی، بلکه با سریالهای پلتفرم های اینترنتی سپری میکنند؛سریالهایی که در کنار روایت های جذاب، بازیگران محبوب و داستانهای پرکشش، تصویری متفاوت از سبک زندگی را نیز به مخاطب عرضه میکنند.
در میان این تصاویر، آنچه بیش از گذشته به چشم میآید، حضور مداوم سیگار، الکل و گاه مواد مخدر در قاب تصویر است؛ حضوری که از نگاه بسیاری از کارشناسان، دیگر صرفاً یک عنصر نمایشی نیست، بلکه به تدریج به فرآیند «عادیسازی» مصرف دخانیات و مواد مخدر دامن میزند.
امروز دیگر دیدن شخصیتهایی که در لحظات عصبانیت، شکست عاطفی، قدرت طلبی یا حتی روشنفکری سیگار روشن میکنند،به بخشی تکرارشونده از روایت سریالهای نمایش خانگی تبدیل شده است؛ مسئله ای که به اعتقاد متخصصان حوزه اعتیاد، میتواند تأثیرات عمیقی بر نگرش نوجوانان و جوانان نسبت به مصرف مواد داشته باشد؛ نسلی که بیشترین زمان مصرف محتوای تصویری را در فضای مجازی و پلتفرمهای اینترنتی سپری میکند.
نمایش بدون پیامد؛ آغاز عادیسازی پنهان
آزاده اولیایی، پژوهشگر و درمان گر اعتیاد و کارشناس پیشگیری سازمان بهزیستی کشور، معتقد است نمایش مصرف مواد مخدر و دخانیات در بسیاری از تولیدات شبکه نمایش خانگی از مرز هشدار عبور کرده و به سمت عادی سازی حرکت کرده است.
او با اشاره به نفوذ گسترده پلتفرمهای خانگی در میان مخاطبان میگوید:این رسانهها برخلاف تلویزیون سنتی، آزادی بیشتری در بازنمایی رفتارهای اجتماعی دارند و همین مسئله باعث شده نمایش مصرف دخانیات، الکل و حتی مواد مخدر در برخی آثار، بدون نمایش پیامدهای واقعی آن صورت بگیرد.
به گفته اولیایی، مشکل اصلی آنجاست که در برخی سریالها، مصرف مواد نه تنها تقبیح نمیشود، بلکه گاهی در کنار شخصیت های محبوب و قهرمان داستان قرار میگیرد؛ موضوعی که میتواند در ذهن مخاطب نوجوان، مصرف مواد را رفتاری طبیعی و حتی قابل پذیرش جلوه دهد.
این پژوهشگر حوزه اعتیاد تأکید میکند:تحقیقات رسانه ای نشان دادهاند که نمایش مثبت یا خنثی مصرف مواد، حساسیت ذهنی مخاطب را نسبت به خطرات آن کاهش میدهد و احتمال الگوبرداری را افزایش میدهد؛ به ویژه زمانی که شخصیت محبوب داستان چنین رفتاری را انجام میدهد.
در واقع کارشناسان معتقدند رسانه ها تنها بازتاب دهنده واقعیت نیستند، بلکه خود در ساختن واقعیت اجتماعی نقش دارند. وقتی مصرف سیگار در بیشتر موقعیتهای احساسی، عاشقانه یا بحرانی به عنوان یک رفتار رایج نمایش داده میشود، ذهن مخاطب به مرور آن را بخشی از سبک زندگی روزمره تلقی میکند.
مرز باریک میان واقع گرایی و ترویج آسیب
یکی از مهمترین استدلال های سازندگان آثار نمایشی، ضرورت بازتاب واقعیت های جامعه است. بسیاری از فیلمسازان معتقدند حذف آسیبهای اجتماعی از قاب تصویر، نوعی سانسور واقعیت است و هنر باید بتواند مسائل جامعه را بدون پرده نمایش دهد.
اما دکتر محمد باقر صابری زفرقندی، مدیر گروه اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی ایران، نگاه متفاوتی به این موضوع دارد. او میگوید:دو دیدگاه درباره نقش سینما وجود دارد؛ یک دیدگاه معتقد است هنر باید صرفاً بازتاب دهنده آسیبهای اجتماعی باشد، اما دیدگاه دوم بر نقش الگوساز رسانه تأکید دارد و معتقد است بازنمایی بی ضابطه ناهنجاریها میتواند به ترویج همان رفتارها منجر شود.
این روان پزشک هشدار میدهد که نمایش مصرف مواد، الکل و سیگار اگر بدون رویکرد انتقادی باشد، به تدریج قبح اجتماعی این رفتارها را از بین میبرد. به گفته او، وقتی مخاطب بارها با چنین صحنههایی مواجه میشود، رفتارهای پرخطر به مرور از یک «ناهنجاری» به «هنجار» تبدیل میشوند.
صابری زفرقندی معتقد است سازندگان آثار نمایشی باید در کنار نمایش آسیبها، پیامدهای واقعی آن را نیز به تصویر بکشند؛ پیامدهایی مانند فروپاشی خانواده، بحرانهای روانی، خشونت، بیماری و سقوط اجتماعی.
او تأکید میکند:اگر نمایش برخی ناهنجاریها ضروری تشخیص داده شود، باید این بازنمایی همراه با نمایش تبعات و آسیبهای آن باشد تا هنر بتواند در خدمت ارتقای سلامت روان جامعه قرار گیرد.
نوجوانان؛قربانیان خاموش قاب های پر زرق و برق
بیشترین نگرانی کارشناسان درباره تأثیر این تصاویر بر نوجوانان و جوانان است؛ گروهی که در مرحله شکل گیری هویت فردی قرار دارند و بیش از دیگران مستعد الگوبرداری از شخصیتهای محبوب رسانه ای هستند.
مسعود نویدی مقدم، روان شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه، معتقد است باید میان «بازنمایی انتقادی» و «عادیسازی مصرف» تفاوت قائل شد. او هشدار میدهد که برخی آثار نمایشی ناخواسته مصرف مواد را به رفتاری معمولی تبدیل میکنند.
وی میگوید:نوجوان یا جوانی که پیشتر تجربه مصرف داشته یا با این فضا آشناست، ممکن است در مواجهه با بحرانهای هویتی از چنین صحنههایی تأثیر بپذیرد. به همین دلیل خانواده ها و نهادهای نظارتی باید نقش جدی تری ایفا کنند.
او همچنین بر ضرورت اجرای دقیق رده بندی سنی در شبکه نمایش خانگی تأکید میکند و میافزاید:ساترا به عنوان نهاد مسئول باید نظارت جدی تری بر محتوای آثار داشته باشد و هشدارهای محتوایی شفاف در ابتدای آثار نمایش داده شود.
به گفته این روان شناس، بسیاری از خانوادهها بدون توجه به رده بندی سنی، سریالها را به صورت جمعی تماشا میکنند؛ مسئله ای که باعث میشود کودکان و نوجوانان نیز در معرض صحنه های مصرف مواد قرار بگیرند.
غیبت روایتهای پیشگیرانه در شبکه نمایش خانگی
در حالی که مصرف سیگار و مواد مخدر در برخی سریالها حضوری پررنگ دارد، کارشناسان معتقدند جای روایتهای پیشگیرانه و آموزشی در شبکه نمایش خانگی خالی است.
امیرحسین یاوری، معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، با انتقاد از کم توجهی آثار نمایشی به موضوع پیشگیری از اعتیاد گفته است:فرزندان ما باید در فیلمها و سریالها جملات و سکانسهایی درباره پیشگیری از اعتیاد دریافت کنند، اما اکنون جای این موضوع در شبکه نمایش خانگی خالی است.
او تأکید میکند که فضای مجازی و پلتفرمهای اینترنتی امروز بیشترین تأثیر را بر نسل جوان دارند و به همین دلیل تولید محتوای فرهنگی و آموزشی در این حوزه ضروری است.
کارشناسان میگویند همان طور که رسانه میتواند در عادی سازی آسیبها نقش داشته باشد، قادر است در مسیر پیشگیری و آگاهی بخشی نیز اثرگذار باشد. نمایش شخصیتهایی که اعتیاد زندگی آنان را نابود کرده یا روایت افرادی که موفق به ترک اعتیاد شدهاند، میتواند به جای الگوسازی منفی، نقش بازدارنده داشته باشد.
مسئولیت اجتماعی سازندگان و نهادهای نظارتی
افزایش انتقادها نسبت به نمایش مصرف دخانیات و مواد مخدر در شبکه نمایش خانگی، حالا بحث مسئولیت اجتماعی فیلمسازان و نهادهای نظارتی را پررنگ تر از گذشته کرده است.
منتقدان معتقدند برخی آثار برای جذابیت بصری یا شخصیت پردازی، از سیگار و مواد مخدر به عنوان ابزار زیبایی شناسانه استفاده میکنند؛ بدون آنکه به پیامدهای اجتماعی آن توجه داشته باشند. در مقابل، فیلمسازان نیز معتقدند محدودیت بیش از حد میتواند به کاهش واقع گرایی آثار منجر شود.
با این حال بسیاری از متخصصان بر یک نکته مشترک تأکید دارند؛ اینکه نمایش آسیب اجتماعی باید همراه با مسئولیت پذیری باشد. کارشناسان حوزه سلامت روان خواستار تدوین دستورالعملهای اخلاقی برای بازنمایی اعتیاد در آثار نمایشی هستند؛ دستورالعملهایی که ضمن حفظ آزادی هنری، از تبدیل رسانه به ابزار ترویج آسیب جلوگیری کند.
پیشنهادهایی مانند استفاده از مشاوران تخصصی در فرآیند تولید، نمایش هشدارهای محتوایی، اجرای دقیق ردهبندی سنی و نمایش پیامدهای واقعی اعتیاد، از جمله راهکارهایی است که از سوی کارشناسان مطرح شده است.
واقعیت این است که شبکه نمایش خانگی امروز تنها یک ابزار سرگرمی نیست؛ این رسانه به بخشی از نظام فرهنگی و تربیتی جامعه تبدیل شده و میتواند بر سبک زندگی، نگرشها و حتی رفتار نسل آینده اثر بگذارد. در چنین شرایطی، بیتفاوتی نسبت به عادی سازی مصرف سیگار و مواد مخدر، ممکن است هزینه ای سنگین برای جامعه به همراه داشته باشد؛ هزینه ای که دود آن، پیش از همه، به چشم نسل جوان خواهد رفت.
نظر شما