با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیتهای آبی در خراسان رضوی، موضوع جانمایی صنایع و بازنگری در الگوی توسعه استان همواره یکی از محورهای اصلی بحث در سطح ملی و استانی بوده؛ اما با وقوع جنگ رمضان این بازتعریفها رنگی دیگر به خود گرفته است. از جمله اینکه استاندار خراسان رضوی در دیدار با نمایندگان مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی در خصوص مباحث بازار و تولید در ایام جنگ تحمیلی با اشاره به شرایط کشور گفت: «خراسان رضوی ویژگیهایی دارد که ما این موضوعات را بهصورت جدی در جلسات تهران مطرح کردهایم. طرح آمایش سرزمینی که در گذشته بهخوبی در کشور اجرا نشده، امروز نیازمند بازنگری اساسی است. تمرکز صنایع حساس و کلیدی در مرکز کشور هزینههای سنگینی را تحمیل کرد. تأکید ما این است که واحدهای آسیبدیده در همان مکانهای قبلی بازسازی نشوند؛ بهویژه زنجیره فولاد و برخی صنایع مادر به داخل استان منتقل و زیرساختهایی مانند دیتاسنترها و سایر زیرساختهای حیاتی باید با نگاه پایداری ملی بازتوزیع شوند».
وقتی این ضرورت درباره انتقال برخی صنایع مادر و زیرساختهای حیاتی به استان از جمله زنجیره فولاد و پتروشیمی مطرح میشود، این پرسش به ذهن خطور میکند که آیا این رویکرد با توان محیطی و ظرفیت منابع آبی خراسان رضوی هماهنگ است؟ سایر مسئولان استانی در این زمینه چه میگویند و نظر نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی در این باره چیست؟
یک موافقت مشروط
رئیس مجمع نمایندگان خراسان رضوی در گفتوگو با خبرنگار ما موافقت با این توسعه و انتقال را مشروط دانست و گفت: طبیعی است وقتی کشوری درگیر جنگ میشود، دشمن تلاش میکند برخی حوزهها مانند صنایع انرژی و فولاد و زیرساختها را هدف قرار دهد. در این راستا وقتی نقشه صنایع کشور را بررسی میکنیم، میبینیم برخی صنایع متمرکز هستند و بعضی دیگر در یک نقطه متمرکز نشدهاند. بررسی این موضوع در مجلس جریان دارد تا از تهدیدی که این جنگ برای کشور ایجاد کرده، بهعنوان یک فرصت استفاده شود و هر استان با شناسایی ظرفیتهای خود، صنایعی را که برای زیرساختها و توسعه کشور ضروری است، توسعه دهد یا به استان منتقل کند.
علی آذری تشریح کرد: یکی از آنها صنایع فولادی است؛ اما باید توجه داشت در حوزه فولاد؛ به ویژه در استان چند چالش اساسی داریم. یکی از مهمترینشان بحران انرژی است که ریشه بسیاری از مشکلات محسوب میشود. در خراسان رضوی با ناترازی شدید برق در تابستان و گاز در زمستان روبهرو هستیم و این چالشها بسیار جدی هستند. ما نتوانستهایم به اندازه کافی در نیروگاههای پاک و قدرتمند سرمایهگذاری کنیم. یکی دیگر از مشکلات اساسی در حوزه فولاد، افزون بر مسئله انرژی، ضعف در حوزه لجستیک و حمل و نقل است. به عنوان مثال، اگر ما یک کمربند سبز فولادی در کنار معادن خود مانند سنگان تعریف و احیا میکردیم، شرایط بسیار متفاوت میشد؛ زیرا صنایع فولاد ظرفیت بالایی در کارآفرینی و اشتغالزایی دارند؛ اما باید چند شرط اساسی رعایت شود و شرط نخست، تأمین منابع جدید آب است.
نماینده مردم قوچان و فاروج در مجلس شورای اسلامی شرط دوم را تقویت فناوریهای نوین در حوزه فولاد دانست و تأکید کرد: در استان در این حوزهها ضعف داریم و باید آنها را جبران کنیم. لازم است سکوهایی طراحی شوند و شرط سوم اینکه اگر قرار است صنایع فولاد به استان خراسان منتقل شوند، افزون بر موضوع تأمین پایدار آب، باید شبکههای جمعآوری فاضلاب و تصفیهخانهها حتی با مشارکت خود صنایع توسعه پیدا کند. شرط چهارم نیز مدیریت صحیح و کنترل آلودگی هواست و در واحدهای گندلهسازی، احیای مستقیم، بازیافت پسماند و بازچرخانی آب باید استانداردهای دقیق زیست محیطی رعایت شود. شرط پنجم این است که توسعه به ویژه برای صنایع فولاد باید به شکل هوشمند انجام شود به این معنا که به جای صرفاً انتقال صنایع، باید یک طرح آمایش صنعتی برای استان تعریف کنیم؛ به عنوان مثال ایجاد کمربند صنعتی فولاد در منطقه سنگان میتواند بهترین فرصت برای توسعه قطب معدنی سنگان باشد. با در نظر گرفتن این شروط موافق این انتقال هستیم و اگر قرار باشد چنین برنامهای اجرا شود، تأکید میکنیم موضوع مسئولیت اجتماعی صنایع فولاد و همچنین توسعه فولاد سبز در استان جدی گرفته شود. اکنون دشتهای ما در نیشابور، مشهد و سبزوار دچار فرونشست شدهاند یا در معرض آن قرار دارند. بنابراین اصلاً منطقی نیست که برای صنایع فولاد از چاههای غیرمجاز یا منابع آب زیرزمینی استفاده شود. اگر چنین اتفاقی بیفتد، کاملاً اشتباه است.
امنیت خراسان رضوی؛ زمینهساز استقرار صنایع
یکی دیگر از نمایندگان مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی نیز در گفتوگو با خبرنگار ما عنوان کرد: شرایط جنگی کشور و آسیبهایی که به برخی زیرساختها؛ از جمله زیرساختهای صنایع فولادی و مشابه آن وارد شده، نشان میدهد تمرکز هر بخش در یک نقطه از کشور رویکرد درستی نیست. طبیعتاً هم از منظر اصول پدافند غیرعامل و هم از نظر منطقی، لازم است بسیاری از زیرساختهای اساسی و صنایع کلیدی کشور دارای توزیع مناسبی در سراسر کشور باشند. تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ تحمیلی جدید نشان داده مشهد و استان خراسان رضوی میتوانند در زمره شهرها و مناطقی قرار بگیرند که از امنیت بالاتری برخوردارند. بر همین اساس، این امکان وجود دارد که سرمایهگذاران و صنایع مهم کشور بخشی از استقرار و فعالیتهای خود را در این استان و این کلانشهر تعریف کنند.
احسان عظیمی راد ادامه داد: برای مثال، اگر مجتمع فولاد مبارکه در نتیجه حمله دشمن از دست برود، برای مدتها بخش مهمی از زیرساختهای تولید ورق فولادی و دیگر زیرساختهای اساسی تولید در کشور از بین خواهد رفت. در چنین شرایطی اگر این ظرفیتها بهصورت مجتمع و متمرکز نبوده و در نقاط مختلف کشور توزیع شده باشند، میتوان از بروز اختلال گسترده در تولید جلوگیری کرد، حتی مانع افزایش شدید قیمت برخی محصولات در کشور شد. البته تحقق چنین امری نیازمند پیگیری مسئولان است. ما نیز در جلسه مجمع نمایندگان با استاندار این موضوع را مطرح کردیم که در شرایط جدید و با توجه به وقوع جنگ، باید انتظار داشت دولتمردان به سمت بازتوزیع برخی از زیرساختهای مهم کشور حرکت کنند. خراسان رضوی نیز با توجه به موقعیت خاص خود هم از نظر امنیتی و هم از نظر برخورداری از ظرفیتها و استعدادهای گوناگون میتواند پذیرای بخشی از این استقرارها باشد.
وی افزود: باید توجه داشت برخی صنایع برای فعالیت خود نیازمند بهرهمندی از آب هستند؛ برای نمونه، صنعت فولاد مصرف آب بالایی دارد. در این میان، خراسان رضوی متأسفانه با کمآبی و بحران منابع آبی دست و پنجه نرم میکند و طبیعی است در نگاه نخست، استقرار صنایع آببر در این استان چندان مناسب به نظر نرسد؛ اما نباید فراموش کرد خراسان رضوی یکی از قطبهای مهم علم و فناوری کشور به شمار میرود و از ظرفیتهای قابل توجهی در حوزه تولید علم، دانش و فناوری برخوردار است. اگر از این ظرفیتها بهدرستی استفاده میشد، حتی مسئله کم آبی در این کلانشهر نیز تا حد زیادی قابل مدیریت و حل بود؛ اما متأسفانه به نظر میرسد دستگاههای متولی تاکنون توجه و تمرکز کافی برای واگذاری این مسائل به بخشهای فناور و شرکتهای دانشبنیان نداشتهاند در غیر این صورت، امکان مدیریت این معضل وجود داشت.
نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه اعتقاد من این است که سیاست اعلام آمادگی برای استقبال از گسترش صنایع در استان، سیاستی درست و قابل دفاع است، اظهار کرد: اگر با چالشهایی مانند کمبود آب و مسائل مشابه مواجه هستیم،
نباید در همان ابتدای امر اصل ایده حضور صنایع و استقبال از استقرار صنایع پیشرفته و هایتک در استان را نادیده بگیریم یا مانع آن شویم؛ بلکه باید بکوشیم با بهرهگیری از ظرفیت نخبگان و استعدادهای برتر استان، برای این مشکلات راهحلهای فناورانه پیدا کنیم. بر همین اساس، پیشنهاد ما به استانداری، تشکیل شورای سیاستگذاری فناوریهای دانشبنیان در استان است. اگر این شورا بتواند از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، نخبگان فناور و استعدادهای برتر در کنار ایده حمایت دولت از گسترش صنایع بزرگ در استان بهره بگیرد، به نظر من این ترکیب میتواند بسیار سازنده و ثمربخش باشد.
عظیمی راد گفت: چنین رویکردی میتواند هم از نظر اشتغال و درآمد برای استان مفید واقع شود و هم برای کشور برکات قابل توجهی به همراه داشته باشد؛ از جمله اینکه اگر صنعتی در نقطهای از کشور دچار آسیب شد، صنایع مستقر در نقاط دیگر بتوانند بخشی از آن ظرفیت را جبران کنند و کشور با مشکلاتی مانند کمبود منابع، مواد اولیه یا زیرساختهای تولیدی در صنایع اصلی و محصولات اساسی مواجه نشود.
تصمیمگیریهای بخشی، جایگزین شرایط منطقهای نشود
دبیر کمیسیون اقتصادی و نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی نیز در تشریح این مسئله بیان کرد: این موضوع دو بخش دارد؛ نخست اینکه شاید در استفاده از مفهوم بازسازی در شرایط پس از جنگ، قدری کجتابی مفهومی وجود داشته باشد. در چنین شرایطی ممکن است بهجای بازسازی صرف، در برخی موارد با مفهوم نوسازی مواجه باشیم، به این معنا که الزاماً لازم نیست همان صنایع قبلی با همان شکل و ساختار دوباره ساخته شوند.
میثم ظهوریان ادامه داد: به عبارت دیگر شاید برخی صنایع از نظر مزیت رقابتی یا کارایی اقتصادی بهینه نباشند و ممکن است محل استقرار، فناوریها و فرایندهای تولید آنها نیازمند اصلاح و بازنگری باشد. بنابراین در فرایندی که پس از جنگ و در قالب برنامههای بازسازی یا نوسازی شکل میگیرد، لازم است صنایع از جنبههای مختلف از جمله مکانیابی، آمایش سرزمین و دیگر ملاحظات مورد بازنگری قرار گیرند. از این منظر، اصل این نکته میتواند درست و قابل توجه باشد؛ اما اینکه کدام صنایع در مرکز، شرق، غرب یا جنوب کشور مستقر شوند، به تنهایی مسئله اصلی نیست. مسئله اساسی این است که در بسیاری از موارد، مکانیابی صنایع بر مبنای مزیتهای منطقهای انجام نشده است.
وی با تأکید بر توجه به مسائل اقلیمی در انتقال صنایع توضیح داد: برای مثال، در مورد استقرار صنایع فولادی در اصفهان، مسئله آب بهعنوان یک مزیت در این منطقه وجود نداشته و حتی در طرحهای اولیه نیز این شهر بهعنوان محل اصلی در نظر گرفته نشده بود. بنابراین هرگونه اصلاح یا بازنگری باید مبتنی بر مزیتهای واقعی مناطق انجام شود. انتقال صنایع آببر از منطقهای که با کمآبی مواجه است، به منطقهای مانند مشهد یا خراسان رضوی که خود در محدوده دشتهای بحرانی از نظر منابع آب قرار دارد، چندان منطقی به نظر نمیرسد. اگر قرار باشد صنایع فولادی یا کارخانههای آسیبدیده جابهجا شوند، طبیعی است مناطقی که دسترسی به منابع آب مناسبتری دارند؛ از جمله سواحل جنوبی کشور از نظر مزیتهای طبیعی گزینههای مناسبتری برای این نوع صنایع به شمار میروند. در مجموع، اصل ایده بازنگری در آمایش صنعتی کشور چه از نظر ترکیب صنایع، چه مکانیابی و چه از نظر فناوری و فرایندهای تولید، ایدهای قابل دفاع است. با این حال، مصادیقی که در این زمینه مطرح میشود، نباید به گونهای باشد که همان رویههای نادرست گذشته را تکرار کند؛ یعنی تصمیمگیریهای بخشی، جایگزین توجه به مزیتهای منطقهای، نسبی و رقابتی مناطق شود.
خراسان رضوی؛ ناکام در جذب قولهای سرمایهگذاری
عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات در مجلس شورای اسلامی توجه به مزیتهای ذاتی خراسان رضوی را ضروری دانست و گفت: اصولاً اینکه چه صنعتی در چه منطقهای مستقر شود، خود یک حوزه تخصصی و مبتنی بر دانش است که امروز از آن با عنوان آمایش سرزمین یاد میشود. اینکه به طور مثال صنعت فولاد یا پتروشیمی در منطقهای مستقر شود یا خیر، به ظرفیتها و همچنین نیازها و الزامات آن صنایع بستگی داشته که آن منطقه در خود دارد و این موارد باید در کنار یکدیگر دیده شوند؛ برای مثال، در حوزه فولاد، ما در خراسان رضوی و منطقه سنگان خواف ظرفیتها و مزیتهایی داریم بهگونهای که اکنون بخش قابل توجهی از منابع مرتبط با فولاد کشور در این منطقه متمرکز شده و این موضوع یک ظرفیت محسوب میشود؛ اما در مقابل، مسئله آب، برق و سایر زیرساختها نیز مطرح است و همه این عوامل باید در کنار هم بررسی شوند. واقعاً لازم است گروهی کارشناس مطالعات دقیقی انجام دهند و تصمیمگیریها بر اساس نتایج آن مطالعات صورت بگیرد.
محسن زنگنه ادامه داد: اینکه آیا خراسان رضوی میتواند در حوزه پتروشیمی، فولاد یا سایر صنایعی که اکنون در برخی مناطق کشور تجمیع شدهاند، به محل استقرار این صنایع تبدیل شود یا خیر، کاملاً یک موضوع کارشناسی است و باید همه جوانب آن بررسی شود؛ اما با این حال، انتظاری که در شرایط فعلی از استانداری وجود دارد، این است که به یک واقعیت مهم توجه شود. ما تاکنون سه جنگ را پشت سر گذاشتهایم و در همه آنها آسیبها اغلب متوجه غرب و جنوب کشور بوده و این مسئله نشان میدهد شرق و شمالشرق کشور از امنیت بیشتری برای سرمایهگذاری برخوردار است و باید از این مزیت استفاده شود.
وی با تأکید بر مطالعات کارشناسی در زمینه استقرار صنایع خاطرنشان کرد: اینکه چه صنایعی باید در این مناطق مستقر شوند، طبیعتاً نیازمند مطالعه و بررسی دقیق است. برای مثال، اینکه آیا میتوان کل زنجیره پتروشیمی را در خراسان رضوی ایجاد کرد یا خیر، مستلزم بررسی الزامات و ملاحظات فراوانی است. یا در حوزه فولاد باید بررسی شود که آیا امکان ایجاد کل زنجیره فولاد در استان وجود دارد یا اینکه تنها برخی بخشهای آن، متناسب با ظرفیتهای ژئوپلیتیکی، جغرافیایی و مزیتهای استان، قابلیت استقرار دارند. بنابراین نمیتوان بهصورت قطعی درباره یک صنعت خاص اظهار نظر کرد.
نماینده مردم تربتحیدریه، مهولات و زاوه در مجلس شورای اسلامی تصریح کرد: واقعیت این است که متأسفانه در حوزه اقتصادی استان کار جدی و مؤثری انجام نشده و معمولاً بخشهای اقتصادی استان در این زمینه عملکرد ضعیفی داشتهاند و به جز برخی فعالیتهای معدنی در منطقه خواف که بهصورت طبیعی سبب ایجاد واحدهایی مانند کنسانتره و گندله شده، در مجموع نتوانستهایم سرمایهگذاران بزرگ را به استان جذب کنیم. در خراسان رضوی اغلب مجموعهای از صنایع کوچک و در نهایت متوسط وجود دارد و صنایع مادر یا بزرگ که الزاماً فولاد و پتروشیمی نیست، در استان حضور ندارند و بهطور کلی اتفاق بزرگی در حوزه صنعتی استان رخ نداده است.
سخن آخر...
اینکه متولیان استانی پیگیر تحول اقتصادی در استان هستند، باید به فال نیک گرفت؛ اما این پرسش به طور جدی مطرح است که آیا تصمیمگیران ما از آزمونهای فراوان توسعه اقتصادی، همافزایی و یکصدایی در جذب منابع و بازگشت سرمایههای استان به خراسان رضوی سربلند بیرون آمدهاند که اکنون این بوته آزمایش را برای خود فراهم میآورند؟ در هر حال مراد و مقصود این است که اساس توسعه خراسان رضوی برای آیندگان بر مدار اصول درست بچرخد.
نظر شما