در حالی که سیاستگذاران از توسعه اقتصاد دانش بنیان سخن میگویند، آمارهای جدید نشان میدهد اختلال در زیرساخت های اینترنتی و مشکلات فزاینده نظام پژوهش، جایگاه علمی ایران را در مسیر نزولی قرار داده است.
تازه ترین اظهارات معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت نشان میدهد اختلالها و قطعیهای اینترنت در سال گذشته تنها یک مشکل ارتباطی یا اقتصادی نبوده، بلکه به حذف هزاران مقاله علمی، اختلال در فعالیت مجلات پژوهشی و در نهایت سقوط جایگاه علمی کشور در رتبه بندیهای بینالمللی منجر شده است؛ اتفاقی که زنگ خطر جدی برای آینده تولید علم در ایران به شمار میرود.
۵۶۰۰ مقالهای که هرگز منتشر نشدند
شاهین آخوند زاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، بتازگی با ارائه آماری قابل توجه از تأثیر قطعی اینترنت بر نظام علمی کشور پرده برداشت؛به گفته وی، حدود ۴۵۰ مجله علمی بینالمللی وابسته به وزارت بهداشت، وزارت علوم و دانشگاه آزاد در سال گذشته به دلیل اختلال ها و قطعی اینترنت در سه مقطع زمانی نتوانستند فرآیند انتشار مقالات پذیرفته شده را به موقع انجام دهند.
آخوندزاده اعلام کرد:این ۴۵۰ مجله در برخی موارد یک تا دو شماره از انتشار خود عقب افتادند و در مجموع حدود ۷۰۰ شماره مجله با تأخیر مواجه شد، با در نظر گرفتن میانگین حداقل هشت مقاله در هر شماره، نزدیک به ۵ هزار و ۶۰۰ مقاله علمی از چرخه انتشار خارج شد.
این آمار تنها یک عدد ساده نیست. هر مقاله علمی حاصل ماهها یا حتی سالها تلاش پژوهشگران، صرف بودجه های پژوهشی، استفاده از تجهیزات آزمایشگاهی و مشارکت دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی است. هنگامی که چنین حجم بزرگی از تولیدات علمی فرصت انتشار پیدا نمیکند، در واقع بخشی از سرمایه علمی کشور از چرخه اثرگذاری خارج میشود.
کارشناسان علم سنجی معتقدند انتشار مقالات در زمان مناسب، یکی از عوامل مهم در رتبه بندی کشورها در پایگاه های استنادی معتبر مانند اسکوپوس (Scopus)، وب آو ساینس (Web of Science) و شاخصهای بینالمللی تولید علم است؛ تأخیر در انتشار به معنای از دست رفتن بخشی از امتیازات علمی کشور در بازه های زمانی مشخص خواهد بود.
اینترنت؛ زیرساختی فراتر از یک ابزار ارتباطی
در بسیاری از سیاست گذاریهای داخلی، اینترنت هنوز به عنوان یک ابزار ارتباطی یا بستری برای فعالیت شبکه های اجتماعی دیده میشود، اما در جهان امروز اینترنت به ستون فقرات نظام علمی تبدیل شده است.
فرآیند تولید علم از مرحله جست وجوی منابع تا ارسال مقاله، داوری، انتشار، تبادل دادههای پژوهشی، همکاریهای بینالمللی و حتی دسترسی به تجهیزات آزمایشگاهی از راه دور به اینترنت وابسته است.
دکتر علی چشمی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد و پژوهشگر اقتصاد علم، پیشتر در تحلیل پیامدهای محدودیتهای اینترنتی تأکید کرده بود که پژوهشگران ایرانی برای دسترسی به پایگاههای اطلاعاتی، نرمافزارهای تخصصی، ارتباط با همکاران خارجی و مشارکت در پروژه های مشترک با مشکلات متعددی روبه رو شده اند.
همچنین بسیاری از استادان دانشگاه در سالهای اخیر بارها نسبت به اختلال در دسترسی به منابع علمی بینالمللی هشدار دادهاند؛ محدودیت در استفاده از ابزارهای پژوهشی، کاهش سرعت دسترسی به بانک های اطلاعاتی و دشواری ارتباط با ناشران خارجی، بخشی از مشکلاتی است که جامعه علمی کشور تجربه میکند.
درچنین شرایطی، قطعیهای گسترده اینترنت تنها یک مانع فنی محسوب نمیشود؛ بلکه مستقیماً بر بهره وری علمی، میزان استنادها، همکاریهای بینالمللی و جایگاه دانشگاهها در رتبه بندیهای جهانی اثر میگذارد.
عربستان چگونه از ایران پیشی گرفت؟
یکی از مهم ترین بخش های اظهارات معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، اشاره به رقابت علمی ایران و عربستان سعودی است.
آخوند زاده معتقد است اگر مقالات منتشرنشده در موعد مقرر بارگذاری و نمایه میشدند، ایران میتوانست از نظر تعداد تولیدات علمی حدود سه هزار مقاله بیشتر از عربستان سعودی ثبت کند و جایگاه خود را در رتبه بندی منطقه ای حفظ کند.
طی یک دهه گذشته عربستان سرمایه گذاری گسترده ای در حوزه پژوهش و فناوری انجام داده است. ایجاد دانشگاههای بینالمللی، جذب پژوهشگران خارجی، توسعه شهرهای فناوری و حمایت از انتشار مقالات علمی بخشی از برنامه های این کشور بوده است.
براساس گزارشهای منتشرشده توسط پایگاههای بینالمللی علم سنجی، عربستان درسالهای اخیر رشد قابل توجهی در شاخصهای تولید علم، استنادهای علمی و همکاریهای پژوهشی بینالمللی داشته است.
در مقابل، ایران که سالها جایگاه نخست تولید علم در منطقه را در اختیار داشت، اکنون با چالشهای متعددی از جمله کاهش بودجه های پژوهشی، مهاجرت نخبگان، تحریمهای بینالمللی و مشکلات زیرساختی مواجه است.
کارشناسان معتقدند افت رتبه علمی ایران را نمیتوان صرفاً به قطعی اینترنت نسبت داد، اما اختلال های گسترده اینترنتی بدون تردید یکی از عوامل تشدید کننده این روند بودهاند.
دکتر جعفر مهراد، بنیانگذار پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)،در تحلیل وضعیت علمی کشور تأکید می کند که حفظ جایگاه علمی نیازمند سرمایه گذاری مستمر، توسعه زیرساختهای پژوهشی و تسهیل ارتباطات علمی بینالمللی است؛ به اعتقاد او، هرگونه اختلال در زنجیره تولید و انتشار علم میتواند آثار بلند مدتی بر جایگاه کشور بر جای بگذارد.
زنگ خطری فراتر از یک اختلال ارتباطی
آمارهای منتشرشده از سوی پایگاه بینالمللی سایمگو نیز نشان میدهد چالشهای پیش روی نظام علمی کشور تنها به تأخیر در انتشار مقالات محدود نمیشود؛ محمدمهدی زاهدی، رئیس کارگروه علم و فناوری مجمع تشخیص مصلحت نظام، با استناد به تازه ترین دادههای این پایگاه اعلام کرده است که ایران در رتبه بندی تولیدات علمی سال ۲۰۲۵ از جایگاه پانزدهم به هجدهم جهان سقوط کرده و برای نخستین بار پس از سالها، جایگاه برتر خود در میان کشورهای اسلامی را از دست داده است.
براساس این گزارش، تعداد اسناد علمی ایران از ۷۹ هزار و ۳۸۷ مورد در سال ۲۰۲۱ به ۷۷ هزار و ۱۹۷ مورد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته که نشان دهنده رشد منفی حدود سه درصدی در تولید علم کشور است؛این در حالی است که بسیاری از رقبای منطقه ای مسیر متفاوتی را طی کردهاند. ترکیه درهمین بازه زمانی تولیدات علمی خود را با رشدی ۴۳ درصدی از حدود ۶۹ هزار به نزدیک ۱۰۰ هزار سند رسانده و عربستان سعودی نیز با جهشی ۶۷ درصدی، تعداد مقالات خود را از حدود ۴۸ هزار به نزدیک ۸۰ هزار مورد افزایش داده است.
به گفته زاهدی، کشورهای هلند، ترکیه و عربستان در سال ۲۰۲۵ از ایران پیشی گرفته اند و اندونزی نیز با رشد ۲۱ درصدی در حال نزدیک شدن به جایگاه علمی کشور است. این روند باعث شده برخی کارشناسان نسبت به خطر خروج ایران از جمع ۲۰ کشور برتر تولید کننده علم در جهان هشدار دهند.
کارشناسان معتقدند افت جایگاه علمی ایران را نمیتوان تنها به اختلالهای اینترنتی نسبت داد؛عواملی همچون کاهش سرمایه گذاری در پژوهش، محدودیتهای بینالمللی، مهاجرت نخبگان، مشکلات زیرساختی و کاهش حمایت از دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیز در این روند نقش دارند؛ با این حال، اختلال در دسترسی به اینترنت و شبکههای علمی جهانی میتواند به عنوان یک عامل تشدید کننده، سرعت این عقب گرد را افزایش دهد
این آمارها نشان میدهد مسئله اینترنت صرفاً یک موضوع ارتباطی یا فنی نیست، بلکه بخشی از یک چالش بزرگ تر در حکمرانی علم و فناوری کشور به شمار میرود؛ چالشی که در صورت تداوم، دستیابی به اهداف تعیین شده در اسناد بالادستی از جمله کسب رتبه ۱۴ علمی جهان و حفظ جایگاه نخست منطقه را با دشواریهای بیشتری مواجه خواهد کرد.
هشدار برای آینده
پیامدهای قطعی اینترنت تنها به آمار تولید مقاله محدود نمیشود. دانشگاهها، شرکتهای دانش بنیان، مراکز نوآوری و پژوهشگاه ها نیز از این وضعیت آسیب میبینند.
امروزه بخش مهمی از تحقیقات علمی مبتنی بر پردازش دادههای بزرگ، رایانش ابری، هوش مصنوعی و همکاریهای بینالمللی است. بدون دسترسی پایدار و پرسرعت به اینترنت، بسیاری از این فعالیتها عملاً امکان پذیر نیست.
برخی متخصصان حوزه فناوری معتقدند تکرار اختلال های اینترنتی میتواند موجب کاهش انگیزه پژوهشگران جوان، افزایش مهاجرت نخبگان و انتقال پروژه های تحقیقاتی به خارج از کشور شود. از سوی دیگر دانشگاههای ایرانی برای حفظ جایگاه خود در رتبه بندیهای جهانی نیازمند حضور فعال در شبکه های علمی بینالمللی هستند؛ حضوری که بدون زیرساخت ارتباطی پایدار امکان تحقق ندارد.
تجربه کشورهای موفق نشان میدهد توسعه علمی بدون توسعه زیرساخت دیجیتال ممکن نیست؛ کره جنوبی، سنگاپور، چین و حتی کشورهای منطقه خلیج فارس سرمایه گذاری سنگینی روی اینترنت پرسرعت، مراکز داده، شبکههای پژوهشی و دسترسی آزاد دانشگاهیان به منابع علمی انجام دادهاند.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا سیاست گذاران کشور، اینترنت را به عنوان یک زیرساخت حیاتی برای تولید علم به رسمیت خواهند شناخت یا همچنان آن را صرفاً یک ابزار ارتباطی تلقی خواهند کرد؟
سقوط یک پله ای جایگاه علمی ایران شاید در نگاه نخست اتفاقی کوچک به نظر برسد،اما در واقع نشانه ای از تأثیر مستقیم تصمیمات حوزه ارتباطات برآینده علمی کشور است. اگر آمار اعلام شده از سوی معاون وزارت بهداشت درباره حذف بیش از ۵۶۰۰ مقاله علمی صحیح باشد، باید آن را یکی از پرهزینه ترین پیامدهای اختلال اینترنت برای نظام پژوهش کشور دانست.
جامعه علمی ایران سال ها برای کسب جایگاه منطقه ای و جهانی تلاش کرده است. حفظ این جایگاه نیازمند ثبات، دسترسی آزاد به زیرساختهای علمی، حمایت از پژوهشگران و تضمین ارتباط مستمر با جهان دانش است؛درغیراین صورت، رقبا با سرعت بیشتری پیش خواهند رفت و فاصله ای که امروز تنها یک رتبه است، ممکن است در سالهای آینده به شکافی عمیق تر تبدیل شود.
نظر شما