در این نوشتار که به بررسی راهکارهای تحقق حکمرانی قرآن با تأکید بر اندیشههای آیتالله خامنهای در سوره جمعه میپردازد، در بخش اول با مبانی نظری و ضرورت این گفتمان آشنا میشوید. حکمرانی قرآنی فراتر از اجرای احکام فردی، به معنای نفوذ ارزشهای الهی در تمام لایههای تصمیمگیری و فرهنگ عمومی است. با بررسی دیدگاههای رهبر انقلاب، درمییابیم که قرآن نه تنها کتاب هدایت معنوی، بلکه مرجع علمی برای حل بحرانهای جامعه معاصر است. این بخش به ما نشان میدهد که چگونه دوری از معارف قرآنی عامل اصلی عقبماندگی و ذلت امت اسلامی است.
دستیابی و صعود هر فرد و جامعهای به قله سعادت دنیوی و اُخروی مشروط به تحقق حکمرانی قرآن در عرصههای گوناگون زندگی میباشد. خداوند منان برای اجرایی شدن حکمرانی این کتاب آسمانی راهکارهایی را در همین نسخه وحیانی به بشر عطا نموده است. ازاینرو، مطالعه آیات الهی برای بازشناسی این راهکارها از اهمیت بسزایی برخوردار میباشد که میتوان با مراجعه به قرآن و نظریه مفسران، راهکارهای تحقق حکمرانی قرآن را شناسایی و در نظام جمهوری اسلامی، آنها را بهکار بست. پژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به این پرسش است: نتایج و روش جدید تفسیری آیتالله خامنهای در راهکارهای تحقق حکمرانی قرآن از سوره مبارکه جمعه چیست؟ بررسی توصیفی تحلیلی این مسأله حاکی از آن است که نگرش سیاسی و اجتماعی آن امام شهید در تفسیر سوره مبارکه جمعه حاوی برخی قضایا و احکام میباشد که میتوانند زمینه استنباط راهکارهای حکمرانی قرآنی را فراهم کند. بنابراین نگارنده تلاش کرده در مسیر نیل به "حکمرانی قرآنی" آن راهکارها را از تفسیر ایشان به روش توصیفی تحلیلی استخراج و بررسی نماید.
بررسی آرای آیتالله خامنهای در تفسیر سوره جمعه نشاندهنده آن است که ایشان مواردی همچون صالح بودن مجریان قوانین الهی (احکام قرآن)، فراهم نمودن زمینه تربیت، تعالی و رشد مردم، تلاش جهادگرانه امت، نهادینه شدن فرهنگ انس با قرآن همراه با عمل، پرهیز از غرور و باقی ماندن بر عبودیت، و تقویت معنویت را از راهکارهای تحقق حکمرانی قرآن میدانند.
حکمرانی قرآنی فراتر از اجرای احکام فردی، نفوذ ارزشهای قرآنی در ساختارهای تصمیمگیری، فرهنگ عمومی و سیاستگذاری است. در اندیشه آیتالله خامنهای، قرآن مبنای مرجعیت علمی در حکمرانی است و سورههای مدنی مانند جمعه، به دلیل ناظر بر دوران حکومت اسلامی نبوی، اهمیت ویژهای دارند.
در سوره جمعه با محوریت تسبیح الهی، بعثت پیامبر (ص) برای تلاوت، تزکیه و تعلیم و نماز جمعه به عنوان نهاد اجتماعی-سیاسی، راهکارهای مهمی برای تحقق حکمرانی قرآن ارائه شده است. نوآوری این پژوهش در استخراج راهکارهای تحقق حکمرانی قرآن از تفسیر اجتماعی-حکومتی رهبر شهید انقلاب در این سوره میباشد که به روش توصیفی تحلیلی مورد بررسی قرار میگیرد.
مفهومشناسی
1. حکمرانی
حکم، به معنای فرمان، قاعده، مقررات، نظام، تنظیم، قانون و امثال آن است و راندن به معنای اجرا، اعمال قدرت، پیش بردن، راهبری، اداره، هدایت و امثال آن میباشد. بر اساس آنچه در فرهنگ لغات، متون علمی و منابع موثق به زبان فارسی و انگلیسی در مورد اصطلاح حکمرانی آمده است، میتوان آن را به صورت زیر تعریف کرد:
حکمرانی: فرایند قاعدهگذاری، اجرای قواعد، بررسی، نظارت و کاربست بازخوردها با اعمال قدرت مشروع و به منظور دستیابی به هدف مشترکی برای همه کنشگران و ذینفعان در چارچوب ارزشها و هنجارها در محیط یک سازمان یا یک کشور است. بر اساس این تعریف، تنظیم قوانین و فرایندهایی که بر سبک سیاستگذاری و نحوه نقشآفرینی کنشگران و ذینفعان در فرایند سیاستگذاری و اعمال قدرت تأثیر میگذارد، بخشی از وظایف حکمرانی است. به علاوه موفقیت حکمرانی معمولاً با مشخصههایی از جمله: دستیابی به ارزشها، رضایتمندی، عدالتگستری، مهار فساد، مشارکت، مسئولیتپذیری، اثربخشی، یکپارچگی و امثال آن سنجیده میشود (سهرابی، ۱۴۰۳، ص ۶۰).
2. حکمرانی متعالی (قرآنی)
به شیوهای از حکمرانی گفته میشود که مبتنی بر یک نظام ارزشی الهی همچون اسلام برای نیل به سعادت دنیوی و اخروی مردم در یک حوزه جغرافیایی و یا حوزههای گستردهتر مطرح است. بر اساس نظریه حکمرانی متعالی، حکومت از آن خداست و تنها اوست که میتواند بر انسان حکم براند؛ به این دلیل حکمرانان تا زمانی دارای مشروعیت هستند که از تزکیه نفس و مقبولیت برخوردار بوده و تنها مجری احکام الهی باشند. در حکمرانی متعالی، تنظیم روابط، تبعیت و شیوه فعالسازی ظرفیتهای کنشگران و ذینفعان، بر اساس هدایت الهی و اراده مردمی شکل میگیرد.
مهمترین شاخصه در حکمرانی قرآنی (متعالی)، داشتن مؤلفه تعالی در تکتک حوزههای حکمرانی است.
بنابراین میتوان گفت: حکمرانی قرآن به معنای حاکمیت ارزشها، اصول و احکام قرآنی در عرصههای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است که هدف آن تحقق عدالت، تزکیه نفوس و تمدنسازی اسلامی است.
3. سوره جمعه
سوره مبارکه جمعه از جمله سورههای نازل شده در مدینه است که پیش از سوره تغابن و پس از سوره تحریم بر پیامبر اکرم (ص) نازل شد (التحریر و التنویر، ج ۱۸، ص ۲۸۴). این سوره را به مناسبت لفظ «جمعه» در آیه نهم، به همین نام خواندهاند. برخی مفسران معتقدند این سوره عنوان دیگری نامیده نشده است (التحریر و التنویر، ج ۱۸، ص ۲۸۳). سوره جمعه با توجه به دلیل شروع با تسبیح خداوند، جزء سورههای مسبحات شمرده شده است.
آیتالله خامنهای معتقدند محتوای سوره جمعه را سه محور تشکیل داده است: محور یکم، بعثت پیغمبر اکرم (ص) است که طی سه آیه نخست به حقایقی در این موضوع که بعثت مخصوص مردم آن زمان نیست، اشاره شده است و نیز بیان کرده است که این بعثت، به نسلهای آینده نیز تعلق دارد. محور دوم درباره یهود است؛ یهودی که خود را عزیز کرده خدا میدانست. محور سوم هم درباره نماز جمعه است که نماز بسیار مهم سیاسی اجتماعی میباشد (خامنهای، تفسیر سوره جمعه، ص ۱۴-۱۶).
حکمرانی قرآن در نگاه قائد شهید
1. ضرورت حکمرانی قرآن
قائد شهید در تبیین فلسفه ضرورت حکمرانی قرآن در زندگی به کارکردهای قرآن در عرصههای گوناگون زندگی فرمودند: «در فضای زندگی ما باید قرآن حکومت کند و برکات قرآنی موج بزند. در سایهی قرآن است که معرفت و بصیرت و شجاعت و اقدام ما معنا پیدا میکند و به سمت هدفهای درست متوجه میشود» (۱۳۷۰/۱۰/۱۱). «باید نسبت به امر قرآن اهتمام ورزید؛ زیرا قرآن همه چیز ماست» (۱۳۶۸/۱۲/۰۴). «نشر و ترویج قرآن کریم و عزیز که مایه گسترش نور و معنویت وحی الهی است، هم وظیفه است و هم خود عملی محبوب است و هم مایه سربلندی و افتخار کسانی است که بدان موفق شوند. در این کار به تناسب اهمیت آن، دقت و پایبندی به اصول و موازین لازم است و هیچ سهلانگاری روا نیست» (۱۳۷۵/۱۱/۱۷). «عزیزان من، شما بدانید، برای این که ما جامعهای به وجود بیاوریم که هم از لحاظ مادی، علمی و صنعتی دچار عقبماندگی نباشد، پیشرو باشد و بر روی زندگی دنیا اثرگذار باشد و در عین حال از لحاظ معنویت دچار آفتهای معنوی -که امروز غرب دچار آن است- نباشد، قرآن و عمل به آن لازم است» (۱۳۸۰/۱۰/۰۶). «دنیای اسلام باید به فکر حفظ موجودیت اسلام و حفظ عزت امت اسلامی باشد. این، چگونه ممکن است؟ از راه قرآن. قرآن به ما همه چیز را تعلیم داده است. قرآن را باید آموخت، قرآن را باید فهمید، قرآن را مثل نوشیدنی گوارا و مقوی باید نوشید و زندگی خود را با آن با طراوت و سرشار از نیرو و عزت کرد» (۱۳۸۳/۰۶/۲۶).
2. گستره کارکردهای حکمرانی قرآن
قائد شهید درباره گستره حکمرانی قرآن، سخنان ارزشمند و قابل توجهی دارند که لازم است امت اسلام به این سخنان دقت نموده و توصیههای ایشان را سرلوحه زندگی خویش قرار دهند، به یقین رستگار خواهند شد. که در این بخش بعضی از آن سخنان ایشان اشاره میشود.
«قرآن کتاب نور، کتاب معرفت، کتاب نجات، کتاب سلامت، کتاب رشد و تعالی و کتاب قرب به خداست» (۱۳۷۳/۱۰/۱۴). «علاج دردهای ما قرآن است. ما هرچه ضعف و ذلت و عقبافتادگی در دنیای اسلام مشاهده میکنیم، ناشی از دوری از قرآن است. باید همه – هم ما و هم دیگر کشورهای اسلامی – به قرآن نزدیکتر شویم» (۱۳۸۰/۰۷/۲۶). «کسی که با قرآن انس دارد، میبیند که ناگهان ستارهای میدرخشد؛ میرود طرفش، میبیند راه باز شد. قرآن این طوری است» (۱۳۷۸/۰۲/۲۲). «داروی قرآن را روی درد جان و وجود و باطن خود بگذاریم و با قرآن این دردها را شفا دهیم. این کار، احتیاج دارد به اینکه فضا قرآنی شود» (۱۳۸۲/۰۸/۰۶). «قرآن، انسان را به بهترین راه، بهترین کار، بهترین نظام، بهترین شیوه، بهترین اخلاق و بهترین روشهای عمل فرد و جامعه هدایت میکند» (۱۳۷۷/۰۹/۰۱). «باید به قرآن نزدیک شد. شما جوانهای عزیز و همه جوانهایی که این حرف را در سرتاسر کشور میشنوید، بدانید در قرآن حکمت هست، نور هست، شفاء هست. عقدههایی که بر اثر چالشهای موجود مادی دنیا در دل و جان انسان به وجود میآید، سرانگشت حکمت قرآنی میتواند همه این عقدهها را باز کند؛ این واقعیت است؛ دلها را باز میکند، شرح صدر میدهد، امید میدهد، نور میدهد، عزم راسخ برای حرکت در صراط مستقیم میدهد. با قرآن باید مواجه شد و اینها را گرفت» (۱۳۸۴/۰۷/۱۴). «عزیزان من! قرآن نور است و حقیقتاً دل و روح را روشن میکند. اگر با قرآن انس پیدا کنید، میبینید که دل و جان شما نورانی میشود. به برکت قرآن بسیاری از ظلمات و ابهامها از قلب و روح انسان زدوده میشود. به برکت قرآن است که انسان از ظلمات اوهام، اشتباهات، خطاها و غلطها، به نور هدایت راه پیدا میکند. قرآن، کتاب معرفت است. ما در زمینهی زندگی، در زمینهی آینده، در زمینهی تکلیف کنونی، در زمینهی هدف از بودن و در بسیاری از زمینههای دیگر، خیلی از مسائل را نمیدانیم؛ بشر مشحون به جهالتهاست و قرآن برای انسان معرفت میآورد» (۱۳۷۳/۱۰/۱۴). «امروز همه بشر محتاج قرآنند؛ اما ما مسلمانان اگر به قرآن عمل نکنیم، خسارتمان، بیشتر از دیگران است؛ چون ما این نسخه و این دستورالعمل را داریم، تجربه تاریخی آن را هم داریم. بشریت در صدر اول به برکت عمل به قرآن، در علم، در اخلاق، در عمل و در پیشرفتهای گوناگون مادی و معنوی، اوج پیدا کرد. قرآن، همیشه زنده است. قرآن، نیازهای انسان را مورد توجه قرار میدهد. قرآن در هر عصری میتواند بهترین نسخه سعادت انسانها باشد» (۱۳۷۷/۰۹/۰۱). «آنچه که در این مسابقات بینالمللی جلو چشم انسان قرار میگیرد، این است که قرآن مایه جمع است، مایه وحدت است. ما مسلمانها عوامل اتحاد زیادی داریم، یکی از آنها و شاید اهم آنها قرآن است. همه مسلمین، همه ملتهای مسلمان در مقابل قرآن خاضعند؛ از قرآن میخواهند درس بگیرند؛ میخواهند خود را به قرآن نزدیک کنند. این خیلی فرصت مهمی است. دشمنان اسلام و دشمنان قرآن سعی کردهاند بین ملتهای مسلمان فاصله بیندازند، آنها را از هم جدا کنند، گاهی حتی آنها را روبهروی هم قرار بدهند و دشمنِ هم وانمود کنند. این ناشی است از غفلت از قرآن. وقتی ملتهای مسلمان، همه این کتاب آسمانی، این پیام آسمانی، این هدیه عظیم الهی را قبول دارند، چه چیزی بهتر از این وسیله اجتماع و اتحاد؟ همه بنشینیم سر این سفره معنوی؛ همه استفاده کنیم از این مایه عزت و قدرت اسلامی و الهی.»
«ما دو غفلت داریم: یکی غفلت از این که قرآن وسیله اجتماع ما مسلمانهاست. دوم، غفلت از باور به مفاهیم قرآنی و اعتراف به آنچه که خدای متعال به ما در قرآن کریم وعده کرده است. وعدههای الهی را هم باید باور کنیم» (۱۳۹۰/۰۴/۱۴). «انس با قرآن دلهای ما را با معارف قرآن آشناتر خواهد کرد. هرچه در دنیای اسلام کمبود هست، بر اثر دوری از معارف الهی و معارف قرآنی است. قرآن کتاب حکمت است، کتاب علم است، کتاب حیات است. حیات امتها و ملتها در آشنایی با معارف قرآن و عمل به مقتضای این معارف و عمل به احکام قرآنی است. انسانها اگر طالب عدالتند و از ظلم بیزارند، راه مبارزه با ظلم را باید از قرآن فرا بگیرند. انسانها اگر طالب علمند و به وسیله معرفت و آگاهی و علم میخواهند زندگی را رونق ببخشند و راحت و رفاه را برای خودشان تأمین کنند، راهش به وسیله قرآن نشان داده میشود. انسانها اگر در پی ارتباط با خدای متعال و صفای معنوی و روحی و آشنایی با مقام قرب الهی هستند، راهش قرآن است.»
منشاء مشکلات در زندگی
قائد شهید درباره منشاء تمام مشکلات گوناگون جامعه اسلامی فرمودند: «ضعف ما امت مسلمان، عقبماندگی ما، کجرفتاریهای ما، کجتابیهای ما در مسائل اخلاقی و زندگی، همه اینها ناشی از دوری از قرآن است. نقش قرآن این است که ما را از لحاظ ماده و معنا اعتلاء ببخشد؛ و این کار را قرآن میکند. کسانی که با تاریخ آشنا هستند، نمونههایش را در تاریخ دیدند؛ و ما مردمِ این زمان، در زمان خودمان داریم نمونههایش را مشاهده میکنیم. یک نمونه، همین شما ملت عزیز ایران هستید…».
«به همین اندازه که ما یک قدم به سمت قرآن، به سمت معارف قرآنی برداشتیم – که آنچه که ما به سمت قرآن حرکت کردیم، واقعاً یک قدم هم بیشتر نیست – خدای متعال به ما عزت داده است، به ما حیات داده است، به ما آگاهی و بصیرت داده است، به ما قدرت و قوت بخشیده است» (۱۳۹۰/۰۵/۱۱).
با دقت در سخنان رهبر شهید درباره گستره کارکرد قرآن میتوان گفت: مهمترین دلیل این ادعاهای ایشان همان آیات الهی است که حاکمیت قرآن سبب هدایت، نجات از تاریکیها و ظلمات، شفای از دردها، باز شدن گرهها، تعالی روح بشر و جوامع، ارتقای معرفت و نجات از جهل، حیاتبخشی و بصیرتافزایی، نشان دادن راه، برطرف شدن کجیها، سبب عزت و وحدت امت اسلام، سبب پیروزی بر دشمنان، نورانیت قلبها، نجات از بیعدالتیها و سبب پیشرفتهای مادی و معنوی میشود.
منابع:
قرآن کریم.
التحریر و التنویر، ج ۱۸، ص ۲۸۳-۲۸۴.
خامنهای، سیدعلی. تفسیر سوره جمعه. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۴۰۱، ص ۱۴-۱۶.
سهرابی، رحمتالله. (۱۴۰۳). مقاله استخراج مبانی… فصلنامه علمی پژوهشنامه فقه و علوم اسلامی، دوره ۲، شماره ۶، پاییز ۱۴۰۲، ص ۶۰.
پایگاه اطلاعرسانی مقام معظم رهبری: Khamenei.ir (بیانات ۱۳۷۰/۱۰/۱۱، ۱۳۶۸/۱۲/۰۴، ۱۳۷۵/۱۱/۱۷، ۱۳۸۰/۱۰/۰۶، ۱۳۸۳/۰۶/۲۶، ۱۳۷۳/۱۰/۱۴، ۱۳۸۰/۰۷/۲۶، ۱۳۷۸/۰۲/۲۲، ۱۳۸۲/۰۸/۰۶، ۱۳۷۷/۰۹/۰۱، ۱۳۸۴/۰۷/۱۴، ۱۳۹۰/۰۴/۱۴، ۱۳۹۰/۰۵/۱۱).
نظر شما