شرکت آرایه‌های معماری رضوی اجرای پروژه ساخت و مرمت کاشی‌های هفت‌رنگ صحن قریش را بر عهده گرفته است. در این پروژه، با بررسی نمونه‌های اصیل تاریخی و مطالعه ویژگی‌های فنی و زیبایی‌شناسی کاشی‌کاری‌های دوره قاجار، کاشی‌هایی با همان زبان بصری و هماهنگ با تزیینات اصلی صحن طراحی و تولید می‌شود تا، ضمن مرمت کاشی‌های آسیب‌دیده، هماهنگی و پیوستگی بصری این فضا نیز تقویت شود.

مداخلات مرمتی در صحن قریش عتبه کاظمیه در دوره‌های مختلف باعث شد به‌تدریج ناهمگونی‌های بصری زیادی در این فضا نمایان شود. امروزه زائر در بخشی از صحن با کاشی‌های هفت‌رنگ قاجاری و نقوش گل و مرغ روبه‌رو می‌شود و در بخش دیگر با کاشی‌های معرق یا نمونه‌های جدیدتر هفت‌رنگ؛ ترکیبی که از یکپارچگی بصری این فضای زیارتی می‌کاهد.

از مقابر قریش تا شکل‌گیری صحن تاریخی حرم

پیشینه این مکان به قرن دوم هجری قمری بازمی‌گردد؛ زمانی که محدوده شمال غربی بغداد با نام «مقابر قریش» شناخته می‌شد. دفن امام موسی کاظم (ع) در سال ۱۸۳ هجری قمری و پس از ایشان امام محمد جواد (ع) در همین مکان، باعث شد این نقطه به یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های جهان تشیع تبدیل شود. در طول قرن‌ها، حکومت‌ها و پادشاهان گوناگون در توسعه حرم نقش داشتند، اما بخش مهمی از سیمای امروزی صحن قریش در دوره قاجار تثبیت شد.

کاشی‌های هفت‌رنگ قاجاری؛ زبان بصری صحن قریش

در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار و با همت شاهزاده فرهاد میرزا معتمدالدوله، صحن قریش گسترش یافت و سردرها و ایوان‌های آن با کاشی‌های هفت‌رنگی آراسته شد که آن زمان، توسط استادکاران شیرازی ساخته می‌شدند. این کاشی‌ها با رنگ‌های آبی، سبز پسته‌ای، صورتی، سفید و زرد مات و با نقوش گل‌وبته، گل‌فرنگ و گل‌ومرغ، هویت بصری مشخصی به این صحن بخشیدند و به‌مرور زمان به شاخص‌ترین زبان تزیینی آن تبدیل شدند.

با گذشت زمان، بخشی از این کاشی‌ها بر اثر آسیب یا مداخلات جدید با نمونه‌هایی از سبک‌های دیگر جایگزین شد و همین موضوع به گسست بصری در صحن انجامید. رویکردهای جدید مرمتی بر این اصل تأکید دارد که مرجع تاریخی صحن، یعنی همان کاشی‌کاری هفت‌رنگ قاجاری، باید مبنای اقدامات حفاظتی قرار گیرد.

مرمت هویت تاریخی صحن با احیای شیوه هفت‌رنگ قاجاری

کاشی‌های هفت‌رنگ مورد استفاده در صحن قریش برگرفته از سنت کاشی‌سازی شیراز در دوره قاجار است؛ سبکی که در آن رنگ‌ها حالت مات و لطیف دارند و نقوش با قلم آزاد و بدون دورگیری‌های سنگین اجرا می‌شود. همین ویژگی‌ها سبب شده است این شیوه نه‌تنها از نظر هنری ارزشمند باشد، بلکه به‌عنوان زبان بصری واحد صحن نیز شناخته شود.

در این پروژه، شرکت آرایه‌های معماری رضوی با مستندسازی دقیق نمونه‌های تاریخی، کالبدشناسی رنگ و نقش قاجاری، بازطراحی نقوش و تولید کاشی‌های جدید مطابق همان تکنیک‌ها، تلاش می‌کند هماهنگی میان اجزای تزیینی صحن دوباره برقرار شود. هدف این طرح، حفظ اصالت تاریخی یکی از مهم‌ترین فضاهای زیارتی حرم مطهر کاظمین و بازگرداندن وحدت بصری به صحن قریش است.