از محاصره دیروز تا تحریم امروز؛ چگونه می‌توان فشار را به قدرت تبدیل کرد؟

تاریخ ملت‌ها را که ورق می‌زنیم، یک حقیقت بزرگ آشکار می‌شود: هیچ ملتی تنها با ثروت و امکانات مادی به قدرت نرسیده و هیچ ملتی نیز صرفاً به دلیل فشار دشمن شکست نخورده است. آنچه سرنوشت ملت‌ها را رقم می‌زند، ترکیبی از ایمان، اراده، وحدت، رهبری، عقلانیت، دانش، تولید و توانایی ایستادگی در روزهای سخت است.

امروز ایران اسلامی در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخی خود قرار دارد. فشارهای اقتصادی، تحریم‌های آمریکا، محدودیت‌های مالی و تجاری و فشار بر مسیرهای درآمدی کشور ادامه دارد و گزارش‌های روزهای اخیر نیز از تشدید فشارهای اقتصادی و تحریمی علیه ایران عزیزمان حکایت می‌کند.

اما پرسش بزرگ این است: آیا فشار اقتصادی و محاصره سیاسی می‌تواند سرنوشت یک ملت را تعیین کند؟

تاریخ اسلام پاسخ دیگری به ما می‌دهد.

شعب ابی‌طالب؛ محاصره‌ای که ایمان را شکست نداد

در سال‌های نخست دعوت پیامبر اکرم(ص) قریش برای متوقف کردن نهضت اسلامی فشار اقتصادی و اجتماعی شدیدی بر بنی‌هاشم و حامیان پیامبر اسلام (ص) وارد کرد. ماجرای شعب ابی‌طالب به یکی از سخت‌ترین دوره‌های تاریخ آغازین اسلام تبدیل شد؛ دوره‌ای که محرومیت، کمبود غذا و دشواری معیشت، زندگی مسلمانان و حامیان رسول الله حضرت محمد (ص) را تحت تأثیر قرار داد.

اما شعب ابی‌طالب یک پیام بسیار مهم برای همه نسل‌ها دارد: محاصره می‌تواند زندگی را سخت کند، اما نباید اراده انسان را محاصره کند.

اسلام هرگز گرسنگی و فقر را مطلوب نمی‌داند. بنابراین، پیام شعب این نیست که ملت‌ها باید فقر را مقدس کنند یا مشکلات اقتصادی را نادیده بگیرند؛ پیام آن این است که در سخت‌ترین شرایط نیز نباید امید، ایمان، مقاومت، انسجام و اراده از بین برود.

قرآن کریم می‌فرماید: «إنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابرینَ» خداوند با صابران است. و در آیه‌ای دیگر پس از اشاره به ترس، گرسنگی و کاهش اموال می‌فرماید: «وَبَشّر الصَّابرینَ»

صبر در منطق قرآن، سکون و تسلیم نیست؛ صبر یعنی ایستادگی همراه با ایمان، تدبیر و حرکت.

ایران امروز؛ فشار خارجی، آزمون داخلی

ایران امروز با شعب ابی‌طالب یکسان نیست و نباید تاریخ را به صورت مکانیکی با زمان حاضر مقایسه کرد. اما یک شباهت مهم وجود دارد: فشار خارجی می‌تواند تلاش کند اراده و محاسبات داخلی یک کشور را تحت تأثیر قرار دهد. تحریم‌های آمریکا و حامیان بنام مدافع حقوق بشر، وکودکان, در سال‌های گذشته حوزه‌های بانکی، نفتی، کشتیرانی، تجارت و شبکه‌های مالی ایران را هدف گرفته‌اند و گزارش‌های جاری نیز از ادامه فشارهای اقتصادی خبر می‌دهند. اما مردم ونظام مقدس جمهوری اسلامی ایران باید یک درس تاریخی را جدی بگیرد: تحریم نباید به فروپاشی امید تبدیل شود. اگر تحریم وجود دارد، باید تولید افزایش پیدا کند. اگر انتقال پول دشوار است، باید نظام‌های مالی متنوع‌تر ایجاد شود. اگر بازارهای سنتی محدود شده‌اند، باید بازارهای جدید پیدا شود. اگر فناوری محدود شده است، باید دانشگاه، صنعت و شرکت‌های دانش‌بنیان تقویت شوند. و اگر دشمن روی شکاف‌های اجتماعی حساب کرده است، باید وحدت ملی و تبعیت محض از رهبرمان امام مجتبی خامنه ای را به بزرگ‌ترین سرمایه کشور تبدیل کرد.

امام خمینی(ره): فرمودند باید روی پای خودمان بایستیم

امام خمینی(ره) یکی از مهم‌ترین درس‌های دوران جنگ را چنین بیان کرد: «ما در جنگ به این نتیجه رسیده‌ایم که باید روی پای خودمان بایستیم.» این جمله فقط متعلق به سال‌های دفاع مقدس نیست. امروز نیز معنای راهبردی دارد. روی پای خود ایستادن یعنی کشوری که برای استقلال سیاسی خود تلاش می‌کند، باید استقلال و توان اقتصادی، علمی و فناوری نیز داشته باشد. البته خوداتکایی به معنای انزوا نیست. ایران می‌تواند با جهان تعامل کند، مذاکره کند، تجارت داشته باشد و روابط گسترده اقتصادی و سیاسی ایجاد کند؛ اما نباید سرنوشت اقتصادی خود را به اراده یک قدرت خارجی وسرسپردگان گره بزند. استقلال واقعی یعنی قدرت انتخاب داشتن. امام شهید قائد اسوه امت اسلامی آیت‌الله خامنه‌ای(ره)؛ فرمودند مقاومت باید به قدرت تبدیل شود. در سال‌های گذشته، قائد شهید آیت‌الله خامنه‌ای رضوان الله تعالی علیه بر «اقتصاد مقاومتی»، استفاده از ظرفیت‌های داخلی و کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر فشار خارجی تأکید کرده‌اند.

اکنون نیز در دوره رهبری آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای حفظه الله، پیام استقامت و حفظ انسجام ملی در فضای سیاسی کشور برجسته است. گزارش‌های جاری داخلی نیز مواضع ایشان را بر مقاومت در برابر فشار خارجی و پرهیز از دوگانه‌سازی‌های فرساینده سیاسی نشان می‌دهد.

اما مفهوم مقاومت را باید عمیق فهم کرد. مقاومت فقط تحمل کردن نیست؛ مقاومت یعنی ساختن. اقتصاد مقاومتی یعنی اقتصادی که بتواند در برابر شوک خارجی دوام بیاورد. یعنی تولیدکننده ایرانی بتواند تولید کند. دانشگاه ایرانی بتواند فناوری تولید کند. جوان ایرانی بتواند آینده خود را در کشورش بسازد. و مردم ایران احساس کنند که در سخت‌ترین شرایط نیز کشور برای آینده آنان برنامه دارد.

فقه سیاسی اهل‌سنت و مفهوم مقاومت

گاهی تصور می‌شود مفهوم مقاومت و دفاع از جامعه اسلامی فقط در ادبیات فقه سیاسی شیعه مطرح شده است؛ در حالی که چنین نیست. در فقه سیاسی اهل‌سنت نیز حفظ جماعت، صیانت از جامعه، دفاع در برابر تجاوز و جلوگیری از فروپاشی نظم عمومی جایگاه مهمی دارد. مبنای نخست این اندیشه، قرآن کریم است: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ریحُکُمْ» نزاع نکنید که سست می‌شوید و قدرتتان از میان می‌رود.

این آیه برای امروز ایران نیز پیامی روشن دارد: اختلاف داخلی اگر به دشمنی و فروپاشی اجتماعی تبدیل شود، قدرت ملی را از بین می‌برد. در فقه سیاسی کلاسیک اهل‌سنت، فقهایی مانند امام ماوردی در الأحکام السلطانیة و امام نووی در آثار فقهی خود، درباره ضرورت حفظ نظم عمومی، جماعت و مصالح مسلمانان بحث کرده‌اند. در سنت فقهی اهل‌سنت، دفاع از جامعه مسلمان در برابر تجاوز نیز در چارچوب مباحث جهاد دفاعی و مقاومت حفظ جان و سرزمین مسلمانان مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش‌های فقهی معاصر درباره مقاومت در فقه اهل‌سنت نیز این مباحث را بر پایه قرآن، سنت و آرای فقهای اهل‌سنت بررسی کرده‌اند.

در همین چارچوب، آیه: «وَأَعدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ منْ قُوَّةٍ» یک اصل مهم را بیان می‌کند: جامعه برای دفاع از خود باید قدرت داشته باشد. این قدرت فقط نظامی نیست؛ قدرت اقتصادی، علمی، اجتماعی و سیاسی نیز بخشی از توان یک ملت است.

اطاعت از ولی امر مسلمین در فقه اهل‌سنت

در فقه سیاسی اهل‌سنت، مسئله اطاعت از حاکم و حفظ نظم جامعه اهمیت فراوانی دارد و واجب است؛ زیرا فروپاشی نظم سیاسی می‌تواند به فتنه، خونریزی و نابسامانی عمومی منجر شود. اما این اطاعت نیز در منابع اسلامی، اطاعت مطلق و بدون قید نیست. حدیث مشهور پیامبر(ص) می‌فرماید: «إنَّمَا الطَّاعَةُ فی الْمَعْرُوف» اطاعت در کار پسندیده و معروف است. امروز مقاومت دربرابر آمریکا و اسرائیل عزت اسلام و ایران است. بنابراین، در یک قرائت علمی از فقه سیاسی اهل‌سنت، اطاعت از حاکم در امور عمومی و مصالح جامعه با حفظ مرزهای شرعی و عدم اطاعت در معصیت معنا پیدا می‌کند. این نکته بسیار مهم است؛ زیرا دفاع از حکومت و نظم عمومی، به معنای تعطیل کردن امر به معروف، عدالت و مسئولیت اخلاقی نیست.

در نتیجه، هم در فقه سیاسی شیعه و هم در بخش مهمی از سنت فقهی اهل‌سنت، حفظ جامعه، جلوگیری از هرج‌ومرج و دفاع از سرزمین و مصالح عمومی، مسئله‌ای جدی است؛ اختلاف‌ها بیشتر در مبانی مشروعیت، ساختار حکومت و حدود اختیارات حاکم دیده می‌شود. این نقطه مشترک می‌تواند به جای اختلاف، زمینه‌ای برای گفت‌وگوی فقهی شیعه و سنی باشد.

وحدت؛ سلاحی که تحریم نمی‌تواند تحریمش کند

ایران فقط یک قوم و یک مذهب نیست. ایران خانه فارس، کرد، ترک، بلوچ، عرب، لر، گیلک، مازندرانی و دیگر اقوام ادیان این سرزمین است. ایران خانه شیعه و سنی است. و شهروندان پیرو ادیان مختلف نیز در چارچوب قانون، بخشی از جامعه ایران هستند. اگر ایران قرار است در آینده به یک قدرت بزرگ جهانی تبدیل شود، نخستین شرط آن این است که هیچ ایرانی احساس نکند به دلیل قومیت، مذهب یا زبان، شهروند درجه دوم است. قدرت ملی از دل اعتماد متقابل متولد می‌شود.

به همین دلیل باید گفت: «شیعه بمانیم، سنی بمانیم؛ کرد بمانیم، فارس بمانیم، ترک و بلوچ و عرب و لر بمانیم؛ اما دشمن یکدیگر نباشیم. پار ایران و جمهوری اسلامی وخون شهدای این خاک دفاع کنیم»

و این همان روح آیه قرآن است: «وَاعْتَصمُوا بحَبْل اللَّه جَمیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» همه با هم به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.

دفاع از حکومت، دفاع از مردم و آینده کشور

فقه سیاسی اسلام، حکومت را برای خدمت به جامعه و حفظ مصالح عمومی می‌خواهد. بنابراین دفاع از نظام سیاسی، اگر در چارچوب مشروعیت شرعی و قانونی معنا شود، در واقع باید با دفاع از امنیت، استقلال، تمامیت ارضی و مصالح مردم همراه باشد. این نکته بسیار مهم است: نظام قدرتمند، بدون مردم قدرتمند نیست. اگر مردم گرفتار فساد، تبعیض، فقر و بی‌اعتمادی باشند، قدرت ملی آسیب می‌بیند. پس استقامت در برابر دشمن خارجی باید با اصلاح ضعف‌های داخلی همراه باشد. مبارزه با فساد، عدالت، شفافیت، کارآمدی، حفظ کرامت مردم و مبارزه با تبعیض، وحذف مدیران فاسد ، خود بخشی از «مقاومت» است.

اقبال لاهوری؛ ملت باید «خودی» داشته باشد

اقبال لاهوری در فلسفه «خودی» خود، بر اراده، شخصیت، اعتمادبه‌نفس و حرکت تأکید داشت. در اندیشه اقبال، جامعه‌ای که خود را باور نکند، نمی‌تواند سرنوشت خود را تغییر دهد. اما خودباوری بدون دانش و کار کافی نیست. ایران برای تبدیل شدن به قدرت جهانی، باید خودی علمی، اقتصادی، صنعتی و فرهنگی خود را بسازد. باید جوان ایرانی بداند که می‌تواند فناوری تولید کند. باید کارآفرین ایرانی بتواند در داخل کشور سرمایه‌گذاری کند. باید دانشگاه ایرانی بتواند مسئله صنعت و اقتصاد را حل کند. و باید ایرانیان خارج از کشور نیز احساس کنند که وطن برای دانش و سرمایه آنان آغوش باز دارد همچنانکه رئیس محترم قوه قضاییه آیت الله محسنی اژه ای مسئولان امر بدان اشاره فرموده اند...

ژاپن و کره جنوبی؛ استقامت بدون ساختن کافی نیست

ژاپن پس از جنگ جهانی دوم با ویرانی گسترده مواجه شد. کره جنوبی نیز پس از جنگ کره یکی از فقیرترین کشورهای جهان بود. اما آنها فقط صبر نکردند. ساختند.

دانش را توسعه دادند. صنعت ایجاد کردند. صادرات را افزایش دادند. نظام آموزشی را تقویت کردند. و سرمایه انسانی را به موتور توسعه تبدیل کردند. این تجربه برای ایران یک درس بسیار مهم دارد:

«استقامت بدون برنامه، فقط تحمل رنج است؛ اما استقامت همراه با علم، توجه به سیره بزرگان واهل بیت ، تولید و مدیریت می‌تواند رنج را به قدرت تبدیل کند.»

چرچیل و ماندلا؛ تجربه‌ای فراتر از مرزهای دینی

در تاریخ معاصر نیز رهبران مختلف از ضرورت تسلیم نشدن در برابر بحران سخن گفته‌اند. وینستون چرچیل در دوران جنگ جهانی دوم در سخنرانی معروف خود در مدرسه هارو بر «هرگز تسلیم نشدن» تأکید کرد. نلسون ماندلا نیز از تجربه طولانی زندان، این درس را گرفت که دشواری می‌تواند انسان را بشکند یا بسازد. این سخنان، هرچند در زمینه‌های تاریخی متفاوتی بیان شده‌اند، یک پیام مشترک دارند: قدرت واقعی ملت‌ها در روزهای آسان معلوم نمی‌شود؛ در روزهای سخت آشکار می‌شود.

برای فرزندانمان

اما شاید مهم‌ترین دلیل برای صبر و استقامت، نه سیاست امروز باشد و نه تاریخ دیروز؛ بلکه آینده فرزندان ماست. ما امروز چه ایرانی برای آنان باقی می‌گذاریم؟ ایرانی که با هر تحریم خارجی اقتصادش دچار شوک شود؟ یا کشوری که اقتصاد قدرتمند، فناوری پیشرفته و بازارهای متنوع داشته باشد؟ کشوری که جوان نخبه‌اش برای آینده مجبور به مهاجرت باشد؟ یا کشوری که بهترین جوانانش در داخل فرصت ساختن آینده را پیدا کنند؟ این انتخاب امروز ماست. ما برای گذشته مقاومت نمی‌کنیم؛ برای آینده مقاومت می‌کنیم. برای کودک ایرانی که امروز در مدرسه نشسته است. برای جوانی که فردا دانشگاه، کارخانه، بیمارستان، نیروگاه و مرکز فناوری کشور را اداره خواهد کرد. برای ایرانی که می‌خواهیم در جهان با عزت زندگی کند.

قدرت جهانی شدن، با وحدت آغاز می‌شود

ایران ظرفیت‌های بزرگی دارد: منابع طبیعی، انرژی، موقعیت ژئوپلیتیک، تاریخ و تمدن، نیروی انسانی، دانشگاه‌ها، بازار بزرگ داخلی، و مهم‌تر از همه مردمی که در سخت‌ترین شرایط تاریخی بارها توانسته‌اند با اتحاد خود وخضور در میدان کشور را حفظ کنند. اما این ظرفیت‌ها زمانی به قدرت تبدیل می‌شوند که در کنار هم قرار گیرند. قدرت آینده ایران تنها موشک و قدرت نظامی نیست هرچند اهمیت بالایی دارد و داشته.. اما قدرت آینده ایران، اقتصاد قدرتمند، علم، فناوری، صنعت، فرهنگ، دیپلماسی، امنیت، وحدت اجتماعی و سرمایه انسانی است. ایران برای قدرت جهانی شدن، باید همزمان چند جبهه را فتح کند: جبهه علم، جبهه اقتصاد، جبهه تولید، جبهه عدالت، جبهه وحدت، و جبهه اعتماد مردم به آینده.

سخن پایانی؛ از شعب تا فردای ایران

شعب ابی‌طالب روزهای بسیار سختی داشت؛ اما محاصره پایان یافت. تاریخ به ما می‌آموزد که هیچ فشار سیاسی و اقتصادی را نباید ابدی تصور کرد. اما برای عبور از فشار، ایمان به تنهایی کافی نیست. ایمان باید به اراده تبدیل شود؛ اراده به برنامه؛ برنامه به کار؛ و کار به قدرت اجتماعی و نظام دفاعی. پس امروز باید به فرزندانمان بگوییم: ناامید نشوید. به اقوام و مذاهب و ادیان این سرزمین بگوییم: اختلاف عقیده دلیل دشمنی نیست؛ ایران خانه مشترک همه ماست.

به مسئولان بگوییم: مردم را تنها نگذارید؛ عدالت و کارآمدی، ستون‌های استقامت ملی‌اند. به نخبگان بگوییم: کشور به دانش و اندیشه شما نیاز دارد.

و به دشمن بگوییم: ملت ایران هرگز تسلیم نمیشود خاک میخوریم خاک نمی‌دهیم، برای آینده خود تصمیم می‌گیرد و با فشار خارجی تسلیم نمی‌شود. ما باید صبر کنیم؛ اما صبر فعال. استقامت کنیم؛ اما استقامت هوشمندانه. از رهبری جامعه ولی امر مسلمین در امور عمومی و همه جانبه مصالح کشور پیروی محض کنیم؛ اما همزمان عدالت، قانون، خدمت به مردم و مبارزه با فساد را از مسئولین مطالبه کنیم. وحدت داشته باشیم؛ نه وحدت اجباری، بلکه وحدت آگاهانه حول ایران، امنیت، استقلال و آینده مشترک. اگر چنین کنیم، تحریم می‌تواند از یک ابزار فشار به عاملی برای اصلاح و خوداتکایی تبدیل شود؛ تهدید می‌تواند به فرصت تبدیل شود و روزهای سخت امروز می‌تواند مقدمه روزهای بزرگ فردا باشد.

«صبر کنیم؛ اما بسازیم. استقامت کنیم؛ اما اصلاح کنیم. متحد بمانیم؛ و تسلیم نشویم. برای ایران امروز و برای آینده درخشان فرزندانمان.»

ایران قدرتمند، ایران همه ایرانیان است؛ و راه رسیدن به قدرت جهانی، از وحدت، دانش، عدالت، تولید و استقامت می‌گذرد.