مطالعه نسبت دین، فقه، حقوق و جامعه از قلمروهای مهم و رو به گسترش در علوم انسانی و اجتماعی معاصر است. در این قلمرو، امر دینی در پیوند با باور، مناسک، اخلاق، نهاد،قانون، حافظه تاریخی و صورتهای زیست روزمره فهم می‌شود و فقه نیز در کنار جایگاه استنباطی و هنجاری خود، در متن حیات اجتماعی، فرهنگی و حقوقی مورد توجه قرار می‌گیرد.
دین در زندگی اجتماعی با خانواده، جنسیت، شهروندی، اخلاق عمومی، زبان مشترک، نهادهای اجتماعی و تجربه های جمعی انسانها نسبت دارد. فقه نیز، هرچند در درون سنت علمی خود بر مبانی، قواعد، منابع و روشهای خاص استوار است، درمقام تحقق اجتماعی با انسانها، روابط اجتماعی، نیازهای عمومی، نظمهای حقوقی،تحولات تاریخی و مسائل نوپدید جامعه مواجه می‌شود.
کتاب «جامعه شناسی حقوقی دین و فقه» از دل همین مسئله پدید آمده است: اینکه دین و فقه چگونه در متن جامعه، تاریخ، نهاد، حقوق، اخلاق، فرهنگ و زندگی روزمره قابل فهم و تحلیل‌اند. اهمیت این اثر از آنجاست که در ادبیات فارسی و به ویژه در فضای مطالعات جامعه شناختی ایران، آثاری که به صورت متمرکز، نظام مند و میان رشته ای به جامعه شناسی حقوقی دین و فقه بپردازند، چندان پرشمار نیستند. در سنت پژوهشی ما، مطالعات فقهی و حقوقی غالباً در افق درون دانشی، هنجاری و استنباطی سامان یافته اند. در سوی دیگر، مطالعات جامعه شناسی دین نیز کمتر به طور مستقیم وارد تحلیل اجتماعی فقه، زبان فقهی، صورتهای حقوقی دین، نسبت حق و تکلیف، شهروندی دینی، اخلاق اجتماعی و مواجهه فقه با واقعیت‌های اجتماعی مدرن شده‌اند. ازاین‌رو، کتاب حاضر را می‌توان کوششی کم سابقه برای گشودن یک میدان گفتگوی علمی میان جامعه شناسی دین، جامعه شناسی حقوق، فقه اجتماعی، فلسفه اجتماعی فقه و مطالعات فرهنگی دین دانست.
نقطه عزیمت این کتاب، فهم جامعه شناختی و حقوقی امر دینی و مسئله اصلی آن، مطالعه اجتماعی دین و فقه در مقام پدیده‌هایی تاریخی، نهادی، فرهنگی و حقوقی است.
مؤلف می کوشد نشان دهد که دین و فقه، در کنار جایگاه اعتقادی و هنجاری خود، در روابط اجتماعی، نهادها، منافع عمومی، اخلاق جمعی، مناسبات شهروندی، خانواده، جنسیت، دعا، حدیث، حکمت، متون دینی و صورتهای تاریخی زیست دینی نیز حضور دارند. از این منظر، فقه فراتر مجموع های از احکام و قواعد؛ دانشی است که در تاریخ، فرهنگ، اجتماع، زبان، نهاد و زندگی مردم معنا م ییابد و آثار آن در ساختارهای اخلاقی، حقوقی و اجتماعی قابل بررسی است.
ساختار کتاب نشان دهنده همین گستره و رویکرد میان رشته ای است. اثر با طرح مسئله امر دینی، واقعیت اجتماعی حقوق و اخلاق و ضرورت تحلیل جامعه شناختی آغاز می‌شود و سپس در گفتارهای مختلف، سویه‌های متنوع این نسبت را بررسی می‌کند.
در گفتار نخست کتاب، نسبت حقوق-اخلاق دینی با مصلحت عمومی از خلال مطالعه اجتماعی دعا، حدیث و حکمت شیعی بررسی می‌شود. در این بخش، مفاهیمی چون خیر جمعی، منفعت عمومی، مصالح شرعی و مصالح مردم در نسبت با معارف دینی وحیات اجتماعی طرح می‌شوند.
در گفتارهای دوم و سوم کتاب نیز، مسئله شهروندی در دو افق عرفی و دینی بررسی می‌شود. کتاب در این بخش‌ها نشان می‌دهد که حقوق شهروندی، افزون بر معنای حقوقی و اداری خود، با اخلاق، اجتماع، نهاد، حق الناس، رابطه مردم با یکدیگر و صورتهای دینی فهم مسئولیت اجتماعی پیوند دارد. بازخوانی نهج البلاغه و نهج الفصاحه در این زمینه، نمونه روشنی از تلاش مؤلف برای پیوند دادن متون دینی با تحلیل جامعه شناختی حقوق واخلاق است.
گفتار چهارم کتاب، با تمرکز بر «خود» و «دیگری» در حقوق و اخلاق دینی و گفتمان دعای شیعی، امکان فهم اجتماعی دعا را پیش می‌کشد. دعا در اینجا همچون متنی اجتماعی، اخلاقی و رابط های خوانده می‌شود که در آن تصویر انسان، دیگری، جامعه، مسئولیت، نیاز، رنج و امید بازتاب می‌یابد. چنین نگاهی راه را برای مطالعه جامعه شناختی مناسک، زبان دینی و اخلاق اجتماعی هموار می‌کند و با ارائه سنخ شناسی کنشگران دعا، پیوند میان تجربه دینی، مسئولیت اخلاقی و نسبت اجتماعی با دیگری را صورتبندی می‌کند.
در گفتار پنجم کتا، مسئله فمینیسم، اسلام، حقوق بشر و شهروندی زنان از منظر جامعه شناختی بررسی می‌شود. اهمیت این بخش در آن است که مسئله زن، خانواده، حضور اجتماعی و زنانگی را در پیوند با سنت، مدرنیته، فقه، فلسفه اجتماعی، حقوق، فرهنگ و تفسیر اجتماعی متون دینی تحلیل می‌کند. این رویکرد به مخاطب کمک می‌کند تا پیچیدگی نسبت جنسیت، دین، حقوق و جامعه را در سطحی علمی تر و دقیقتر ببیند.
درگفتار ششم و پایانی کتاب، نیز به طور مستقیم‌تر به فقه، واقعیت اجتماعی و امکان صورتبندی جامعه شناسی فقه می‌پردازند. در این بخش‌ها، فقه اسلامی به مثابه فن-دانش حقوق دینی سنتی مطالعه می‌شود که با عبادات، عقود، ایقاعات و احکام سروکار دارد و در مواجهه با واقعیت‌های اجتماعی مدرن، نیازمند خوانشی تاریخی، اجتماعی و نهادی است.
مؤلف در ادامه این مسیر، از فلسفه اجتماعی فقه، جامعه شناسی حقوق، زبان فقهی، فرازبان اجتماعی فقه، کارکرد اجتماعی متون فقهی و امکان تیپ شناسی اجتماعی فقه سخن می‌گوید. توجه به نقدهای راهبردی متفکرانی چون غزالی و مولوی نیز نشان می‌دهد که کتاب، در کنار بهره گیری از منابع جدید علوم اجتماعی، سنت انتقادی و اخلاقی درون فرهنگ اسلامی-ایرانی را نیز در افق تحلیل خود قرار داده است.
از حیث رویکرد نظری، کتاب در نقطه تلاقی چند سنت فکری قرار دارد: جامعه شناسی دین، جامعه شناسی حقوق، جامعه شناسی معرفت، مطالعات فرهنگی دین، فلسفه اجتماعی فقه، هرمنوتیک اجتماعی متون دینی و تحلیل تاریخی نهادهای دینی. چنین رویکردی امکان می‌دهد مفاهیمی مانند حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، دعا، زن، خانواده، فقه، نهاد، زبان و قدرت اجتماعی دین در پیوند با یکدیگر فهم شوند. این رویکرد با افقهای شناخته شده جامعه شناسی دین، جامعه شناسی حقوق، جامعه شناسی معرفت و تحلیل نهادی دین نسبت دارد و می‌تواند خواننده را به فهمی اجتماعی تر از مفاهیمی چون حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، فقه، نهاد وزبان دینی رهنمون سازد.
مخاطبان این کتاب به علاقه‌مندان به جامعه شناسی محدود نمی‌شود و پژوهشگران حقوق، الهیات، مطالعات اسلامی، فقه اجتماعی، مطالعات فرهنگی، دین پژوهی وفلسفه اجتماعی می‌توانند از مباحث آن بهره ببرند. همچنین برای طلاب، پژوهشگران حوزوی، علاقه مندان به مطالعات میان رشته‌ای و کسانی که درباره نسبت دین، جامعه، اخلاق، حقوق و زیست روزمره می‌اندیشند، این اثر می‌تواند افقهای تازه‌ای بگشاید.
انتشار کتاب «جامعه شناسی حقوقی دین و فقه» در ادامه توجه به آثاری است که می‌کوشند مرزهای رایج میان دانش‌ها را به عرصه‌هایی برای گفتگوی ثمربخش تبدیل کنند و به توسعه ادبیات جامعه شناسی دین و جامعه شناسی حقوق در ایران یاری رسانند و زمینه‌هایی برای گفتگوهای دقیقتر و روشمندتر درباره دین، فقه،اخلاق، حقوق و جامعه فراهم آورد.
مختصری درباره نویسنده:
سید محمود نجاتی حسینی (خراسانی) متولد ۱۳۴۱ در مشهد و دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی و دکتری فلسفه سیاسی است. مدیریت بخش جامعه‌شناسی دین در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، مدیریت گروه‌های دین در انجمن جامعه‌شناسی ایران، انجمن انسان‌شناسی و انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات، و تدریس سرفصل‌های تخصصی تفکر اجتماعی در اسلام در دانشگاه تهران از جمله سوابق علمی اوست.از دیگر آثار وی می‌توان به کتاب‌های «قرآن، جامعه، تاریخ، فرهنگ»، «گفتگوی علمی در تمدن ایرانی–اسلامی» و «خوانش جامعه‌شناختی صلح دینی در اسلام و تشیع» اشاره کرد.
نظر شما