ال‌نینو؛ فرصت نجات از خشکسالی یا زنگ خطر سیلاب؟ / آمادگی کشور در آزمون بارش‌های پیش‌ رو

این پدیده از یک سو، پیش‌بینی بارش‌هایی فراتر از میانگین دربخش‌هایی از کشور را به امید جبران بخشی از کمبود آب زنده کرده و از سوی دیگر، احتمال بارش‌های سنگین و ناگهانی، نگرانی درباره سیلاب، آب‌ گرفتگی و خسارت به زیرساخت‌ها را افزایش داده است؛ اما ال‌نینو دقیقاً چیست، چرا اکنون درباره اثر آن برایران صحبت می‌شود و آیا دستگاه‌های مسئول برای مواجهه با پیامدهای احتمالی آن آماده‌اند؟

موضوع از ۱۵ مهر بار دیگردرکانون توجه قرار گرفت؛ زمانی که حسین ساجدی‌ نیا، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، از طرح موضوع وقوع ال‌ نینو درکشور خبرداد وگفت سازمان هواشناسی آغاز آن را از ۱۰ مهرماه اعلام کرده بود.

او همچنین از برگزاری جلسات هماهنگی و آماده‌ باش امکانات دستگاه‌های امدادی خبر داد. با این حال، نکته مهم این است که ال‌ نینو پدیده‌ای نیست که دریک تاریخ مشخص وارد مرزهای ایران شود؛ آنچه اهمیت دارد، شکل‌ گیری و تقویت یک الگوی اقیانوسی ـ جوی و احتمال تأثیر غیرمستقیم آن بر شرایط آب ‌وهوایی کشور است.

ال‌ نینو چیست و چرا همه از آن صحبت می‌کنند؟

ال ‌نینو بخشی از چرخه طبیعی موسوم به «نوسان جنوبی ال‌نینو» یا ENSO است؛ پدیده‌ای که براثر تغییرات دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی و تعامل آن با جو شکل می‌گیرد؛ در شرایط عادی، بادهای تجاری آب‌های گرم سطحی را در بخش غربی اقیانوس آرام انباشته می‌کنند و شرایط دمایی و فشاری مشخصی در منطقه استوا شکل می‌گیرد؛ در دوره ال‌ نینو، این الگو تغییر می‌کند و دمای سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی از میانگین بلندمدت بالاتر می‌رود.

این تغییر صرفاً به گرم‌ شدن یک پهنه آبی محدود نمی‌شود؛ اقیانوس و جو با یکدیگر در ارتباط‌اند و تغییر دمای آب می‌تواند الگوهای فشار، باد، تشکیل ابر و مسیر حرکت سامانه‌های جوی را در مناطق دوردست تغییر دهد. نتیجه آن ممکن است افزایش بارندگی در بخشی از جهان و خشکسالی یا گرمای شدید در منطقه‌ای دیگر باشد؛ بنابراین، ال‌نینو نه یک سامانه بارشی است که مستقیماً به ایران برسد و نه به‌ خودی‌ خود به معنای بارش بیشتر در تمام نقاط کشور است.

براساس ارزیابی مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا در ۸ اکتبر ۲۰۲۶، ال‌نینو در حال تقویت است و احتمال تداوم وضعیت قوی تا بسیار قوی در بازه ژانویه تا مارس ۲۰۲۷ بیش از ۸۳ درصد برآورد شده است. این مرکز افزایش دمای سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی و تغییر شاخص‌های مربوط به آن را از نشانه‌های تقویت پدیده دانسته است. سازمان جهانی هواشناسی نیز از احتمال تداوم این رخداد تا فوریه ۲۰۲۷ خبر داده است.

این داده‌ها نشان می‌دهند که بحث ال‌ نینو صرفاً یک شایعه فصلی نیست؛اما شدت پدیده در اقیانوس آرام نیز به‌ تنهایی مشخص نمی‌کند که هر استان ایران چه مقدار بارش دریافت خواهد کرد. برای پاسخ به این پرسش، باید مسیر انتقال رطوبت، الگوهای فشار و باد، شرایط سایر پهنه‌های آبی و خروجی مدل‌های هواشناسی را هم بررسی کرد.

چرا پیش‌بینی بارش در ایران تغییر کرده است؟

سحرتاج‌ بخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، دراظهارات خود درشهریورماه اعلام کرد که براساس نقشه‌های پیش‌بینی، بارش پاییز امسال در مجموع می‌تواند فراتر از نرمال باشد؛ با تمرکز بیشتر بر بخش‌هایی از غرب، جنوب غرب و دامنه‌های زاگرس و البرز. او تأکید کرد که اثر ال ‌نینو بر ایران عمدتاً غیرمستقیم است و عواملی مانند دوقطبی اقیانوس هند و نوسان شبه‌ دوسالانه جو نیز می‌توانند بر شرایط بارش اثر بگذارند.

در واقع، پیش‌بینی فصلی با پیش‌بینی روزانه تفاوت دارد؛ پیش‌بینی فصلی نشان می‌دهد احتمال بارش یا دمای بالاتر و پایین‌ تر از میانگین در یک بازه زمانی چقدر است؛ اما نمی‌تواند با قطعیت بگوید در چه روزی، در کدام شهر و به چه میزان باران خواهد بارید. برای تعیین محل و شدت بارش‌های مشخص، باید پیش‌بینی‌های کوتاه ‌مدت و میان‌مدت به‌ طور مرتب به‌ روزرسانی شوند.

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، نیز هشدار داده است که ال‌ نینو به‌ تنهایی مبنای کافی برای پیش‌ بینی بارش ایران نیست. به گفته او، مسیر ورود سامانه‌ های بارشی، نحوه انتقال رطوبت و وضعیت سایر الگوهای اقلیمی تعیین می‌کنند که تغییرات اقیانوس آرام چه اثری بر کشور بگذارد.

این نکته برای مدیریت بحران اهمیت زیادی دارد؛ پیش‌بینی بارش بیش از نرمال، مجوزی برای اعلام قطعی سیلاب در سراسر کشور نیست؛ همان‌طور که نبود هشدار برای یک منطقه نیز به معنای مصونیت آن از بارش‌های شدید محلی نیست. مسئولان باید به‌ جای تکیه بر یک عنوان اقلیمی، نقشه‌های به‌ روز و هشدارهای منطقه ‌ای را مبنای تصمیم‌ گیری قرار دهند.

امید به بارش، نه پیش‌بینی قطعی

پروفسور حسین اردکانی، استاد دانشگاه و از چهره‌های شناخته ‌شده هواشناسی ایران، در اظهاراتی که در شهریورماه منتشر شد، تأکید کرد که تابستان امسال برخلاف برخی پیش‌بینی‌ها و هشدارها درباره گرمای طاقت‌ فرسا، درایران ملایم‌تر سپری شد و ال ‌نینو اثر چشمگیری بر شرایط دمایی تابستان نداشت. او پیش‌بینی کرده بود که بارندگی‌های اصلی کشور از اواخر مهر و اوایل آبان آغاز شود و برای زمستان نیز با فعال‌ شدن برخی الگوهای جوی، امکان بارش‌های برف قابل ‌توجه وجود داشته باشد؛ هرچند پیچیدگی شرایط جو، پیش‌بینی دقیق را دشوار می‌کند.

اهمیت این اظهارات درآن است که اردکانی میان پیش‌بینی‌های کلی درباره ال‌نینو و آنچه عملاً در ایران رخ می‌دهد، فاصله می‌گذارد؛ تجربه تابستان نیز یادآوری می‌کند که نمی‌توان پیامدهای یک پدیده جهانی را بدون توجه به شرایط منطقه‌ ای، قطعی دانست؛ پیش‌بینی بارش ‌های مؤثر از اواخر مهر و اوایل آبان، در صورت تحقق، می‌تواند برای منابع آبی کشور خبر مثبتی باشد؛ اما میزان اثرگذاری آن به حجم، پراکندگی زمانی و مکانی بارش‌ها و همچنین شرایط ذخیره‌سازی آب بستگی دارد.

درهمین حال، مهران زند، مدیر گروه خشکسالی و تغییر اقلیم پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، با اشاره به احتمال افزایش بارش‌های پاییزی، هشدار داده است که بخشی از بارش‌ها ممکن است به شکل رگباری و سیلابی رخ دهد. او بر مدیریت روان‌آب، جلوگیری از ورود جریان‌های سیلابی به مزارع و تشکیل گروه‌های تخصصی برای ارائه توصیه‌ های متناسب با شرایط هر منطقه تأکید کرده است.

این دو نگاه درکنار هم، تصویر واقع‌ بینانه‌ تری ارائه می‌کنند؛ بارش بیشتر می‌تواند فرصت باشد، اما تنها در صورتی که امکان مهار، نفوذ و ذخیره‌ سازی آب فراهم شود؛ بارانی که با شدت زیاد روی خاک خشک و تخریب ‌شده می‌بارد، ممکن است به‌جای تغذیه آبخوان‌ها، روان‌آب و سیلاب ایجاد کند.

از خشکسالی تا سیلاب؛ باران همیشه خبرخوب نیست

ایران با تنوع اقلیمی گسترده، با پیامدهای یکسانی از بارش‌های فراتر از نرمال روبه ‌رو نخواهد شد؛ در مناطقی که با کمبود آب و افت ذخایر سدها مواجه ‌اند، افزایش بارندگی می‌تواند بخشی از فشار بر منابع آبی را کاهش دهد. در مناطق کوهستانی و حاشیه رودخانه‌ ها، به‌ ویژه در صورت بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت، احتمال روان‌آب، سیلاب ناگهانی، رانش زمین و انسداد مسیرهای ارتباطی افزایش می‌یابد. در شهرها نیز گرفتگی کانال‌ها، ساخت ‌وساز در مسیل‌ها و ضعف شبکه دفع آب‌های سطحی می‌تواند بارشی معمولی را به بحرانی پرهزینه تبدیل کند.

از سوی دیگر، بارش بیشتر الزاماً به معنای پایان خشکسالی نیست. اگر بارندگی در چند رخداد کوتاه و شدید متمرکز شود، ممکن است سهم زیادی از آب به ‌سرعت از دسترس خارج شود. حتی افزایش بارش در یک حوضه آبریز، کمبود منابع آب در حوضه‌ای دیگر را جبران نمی‌کند. برای ارزیابی اثر واقعی بارش‌ها باید علاوه بر مجموع بارندگی، رطوبت خاک، وضعیت پوشش گیاهی، ظرفیت سدها، آبخوان‌ها و نحوه توزیع زمانی بارش نیز بررسی شود.

رضا افلاطونی، رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، در نشست مشترک با سازمان هواشناسی بر ضرورت آمادگی پیشگیرانه برای مدیریت پیامدهای احتمالی ال‌ نینو و استفاده بهتر از بارش‌های پیش‌رو تأکید کرده است. سحر تاج ‌بخش نیز درهمین نشست گفت براساس داده‌ها و پیش‌بینی‌های موجود، احتمال وقوع ال‌ نینو نزدیک به صد درصد برآورد شده و پاییز و زمستان می‌تواند پربارش‌تر از نرمال باشد؛ با این حال، او تصریح کرد که ال‌ نینو الزاماً به معنای وقوع بارش‌های سیل‌آسا نیست.

بنابراین، نه باید از بارش‌های احتمالی تصویری آخرالزمانی ساخت و نه می‌توان با اتکا به امید بارندگی، خطر سیلاب را نادیده گرفت؛ خطر واقعی زمانی شکل می‌گیرد که شدت بارش با آسیب‌ پذیری محیط و ضعف زیرساخت‌ها همراه شود؛ در چنین شرایطی، مدیریت زمین و آب به‌ اندازه پیش‌بینی هوا اهمیت دارد.

آمادگی واقعی چیست؛از آماده‌باش امدادی تا اصلاح مدیریت آب

حسین ساجدی‌نیا، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، از برگزاری جلسات هماهنگی و قرار گرفتن امکانات دستگاه‌های امدادی در وضعیت آمادگی خبرداده و از مردم خواسته است هشدارهای رسمی هواشناسی را جدی بگیرند. این اعلام آمادگی گام ضروری نخست است؛ اما معیار اصلی، میزان آمادگی عملیاتی در مناطق پرخطر و توانایی دستگاه‌ها برای اقدام پیش از وقوع حادثه خواهد بود.

نخستین ضرورت، شناسایی دقیق نقاط آسیب‌پذیر است؛ مسیل‌های شهری، رودخانه‌های فصلی، زیرگذرها، جاده‌های کوهستانی، روستاهای واقع در حریم رودخانه‌ها و مناطقی که سابقه آب‌گرفتگی دارند، باید پیش از بارش‌های جدی بررسی شوند. پاک‌سازی دهانه پل‌ها و کانال‌ها، اصلاح مسیرهای تخلیه آب، آماده‌ سازی ماشین‌آلات سنگین و تعیین محل‌های امن برای اسکان اضطراری، اقداماتی هستند که باید پیش از صدور هشدار قرمز انجام شوند، نه پس از گرفتارشدن مردم.

دومین ضرورت، اتصال پیش‌بینی هواشناسی به تصمیم اجرایی است. هشدار زمانی اثرگذار است که به زبان روشن، محدوده جغرافیایی مشخص و اقدام مورد انتظار تبدیل شود؛ اگراحتمال بارش شدید وجود دارد، مدیریت راه‌ها، شهرداری‌ها، وزارت نیرو، سازمان منابع طبیعی، هلال‌احمر، اورژانس و دستگاه‌های محلی باید از قبل مسئولیت‌های مشخص داشته باشند؛ اطلاع‌رسانی به مردم نیز باید درباره خطر واقعی، مسیرهای ناایمن و نحوه دریافت هشدارهای رسمی باشد؛ نه با تیترهای مبهم و ترس‌ آفرین.

سومین محور، مدیریت آب در بخش کشاورزی و منابع طبیعی است. مهران زند بر ضرورت مدیریت روان‌آب و ارائه توصیه‌های منطقه‌ای به کشاورزان تأکید کرده است. تشکیل گروه‌های مشترک از کارشناسان هواشناسی، آبخیزداری، خاک و زراعت می‌تواند به کشاورزان کمک کند تا زمان کشت، وضعیت زهکشی و راه‌های کاهش فرسایش خاک را متناسب با شرایط محلی تنظیم کنند. حفاظت از پوشش گیاهی، جلوگیری از تخریب عرصه‌های طبیعی و احیای آبخیزها نیز در کاهش سرعت روان‌آب و افزایش فرصت نفوذ آب نقش دارد.

چهارمین محور، استفاده هوشمندانه از بارش‌هاست؛ اگر بارندگی‌ها واقعاً فراتر از نرمال باشند، باید ظرفیت سدها، امکان تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و طرح‌های جمع‌ آوری روان‌آب با توجه به وضعیت هر حوضه بررسی شود. هدف نباید صرفاً عبور دادن سیلاب یا پرکردن سریع سدها باشد؛ بلکه باید میان کاهش خطر، ذخیره آب و حفظ ایمنی پایین‌دست تعادل برقرار شود. این کار بدون داده‌های به‌ روز و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول امکان‌ پذیر نیست.

در نهایت، مردم نیز بخشی از زنجیره آمادگی‌اند؛ پرهیز ازعبور از رودخانه‌های فصلی و مسیرهای سیلابی، توجه به هشدارهای رسمی، خودداری از توقف در حاشیه مسیل‌ها و پیگیری اطلاعیه‌های محلی، می‌تواند از خسارت‌های جانی جلوگیری کند. البته مسئولیت اصلی حفاظت از جان و زیرساخت‌ها بر عهده نهادهایی است که وظیفه پیشگیری، اطلاع‌ رسانی و مدیریت بحران دارند.

ال‌نینو ممکن است فرصت بارش‌های مؤثر را برای ایران فراهم کند، اما نتیجه نهایی آن از پیش تضمین نشده است. داده‌های جهانی از تقویت این پدیده حکایت دارند، سازمان هواشناسی ایران چشم‌انداز بارش‌های فراتر از نرمال را مطرح کرده و کارشناسان نیز درباره تفاوت اثر آن در مناطق مختلف هشدار داده‌اند.

اکنون مسئله اصلی، پیشگویی قطعی درباره باران نیست؛ بلکه آمادگی برای چند سناریوی محتمل است؛ اگر بارش‌ها افزایش یابد، کشور باید بتواند هم از سیلاب پیشگیری کند و هم آب را به ذخیره‌ای پایدار تبدیل کند. درغیر این صورت، ممکن است باران ببارد، اما بحران آب باقی بماند و خسارت سیلاب نیز به آن اضافه شود.