اگر بنا بر این باشد که حج «لِلنّاس» باشد و پیام آن به مردم و جامعه جهانی برسد، باید از حضور در قفسه کتابخانه به حضور در قفسه هوش مصنوعی برسیم. امروز مخاطب ممکن است سؤال خود را به جای مراجعه به کتابخانه یا حتی جست‌وجوی سنتی، از یک سامانه هوش مصنوعی بپرسد. بنابراین باید محتوای معتبر ما نیز در این فضا حضور داشته باشد.
البته تحقق این هدف تنها به امکانات مادی و فناوری وابسته نیست و نیازمند وحدت اسلامی و همگرایی میان مسلمانان است.
رئیس پژوهشکده حج و زیارت با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های حج، هویت وحدت‌آفرین آن است، اظهار داشت: اگر بنا بر این باشد که حج «لِلنّاس» باشد و پیام آن به مردم و جامعه جهانی برسد، باید از حضور در قفسه کتابخانه به حضور در قفسه هوش مصنوعی برسیم.
هوش مصنوعی را از ابتدای فعالیت جدی گرفتیم
سوال: در حوزه نسل جدید زائران و استفاده از فناوری‌های نوین چه مطالعات و برنامه‌هایی در پژوهشکده دنبال می‌شود؟ هوش مصنوعی چه جایگاهی در آینده پژوهش‌های حج و زیارت خواهد داشت؟
حجت‌الاسلام والمسلمین رستم نژاد: از همان ابتدای کار، تلاش کردیم مبنای فعالیت پژوهشکده را بر مطالعه، برنامه‌ریزی و استفاده از فناوری‌های نوین قرار دهیم. به صورت ویژه، هوش مصنوعی را مورد توجه قرار دادیم و کار را با آموزش و استفاده از ظرفیت اساتید و متخصصان آغاز کردیم.
برای ما هوش مصنوعی یک موضوع حاشیه‌ای یا صرفاً فناورانه نیست؛ بلکه معتقدیم این فناوری در آینده پژوهش، تولید محتوا و ارتباط با مخاطبان حوزه حج و زیارت نقش مهمی خواهد داشت.
بر همین اساس تصمیم داریم از صرفاً «مولد آثار» بودن عبور کنیم و به یک «مرجع پاسخ‌گویی» تبدیل شویم؛ یعنی محتوای علمی و معتبر حوزه حج و زیارت به گونه‌ای تولید و سازمان‌دهی شود که بتواند در فضای هوش مصنوعی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
هویت حج، وحدت‌آفرین است
سوال: یکی از موضوعات مهم در حج، توجه به همگرایی اسلامی و تعامل با مسلمانان سایر کشورهاست. پژوهشکده در این زمینه چه مطالعات و برنامه‌هایی را دنبال می‌کند؟
حجت‌الاسلام والمسلمین رستم نژاد: یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های حج، هویت وحدت‌آفرین آن است. حج هویت انسان را از کثرت‌ها می‌گیرد و به یک نقطه کانونی می‌رساند. حج یک مغناطیس عظیم دارد و هویت این مغناطیس، وحدت‌آفرینی است.
انسان در حج باید از «من» عبور کند. حج فرصتی برای شکستن منیت و فاصله گرفتن از هویت‌هایی است که ممکن است انسان‌ها را بر اساس قومیت، ملیت، زبان و سایر تفاوت‌ها از یکدیگر جدا کند.
بنابراین اگر بخواهیم حج «لِلنّاس» شود، یکی از محورهای اساسی آن وحدت و همگرایی است. بر همین اساس، در پژوهشکده تلاش کرده‌ایم نوع نگاه و ریل‌گذاری فعالیت‌ها را به سمت جهانی‌سازی موضوع «لِلنّاس» شدن حج تغییر دهیم.
پنج گروه علمی وجود دارد که امسال گروه مطالعات اجتماعی برای همین نوع نگاه (لناس شدن حج) خلق شده است که بخشی از این تغییر رویکرد را دنبال می‌کنند. البته طبیعی است که آثار چنین تغییر رویکردی در کوتاه‌مدت ظاهر نشود و به زمان، استمرار و همکاری نیاز دارد.
ترجمه آثار به زبان‌های مختلف؛ پلی برای ارتباط با جامعه جهانی
سوال: برای جهانی‌شدن پیام حج، چه اقداماتی در حوزه تولید و انتشار آثار چندزبانه انجام شده است؟
حجت‌الاسلام والمسلمین رستم نژاد: یکی از اقدامات مهم پژوهشکده، توسعه ترجمه آثار به زبان‌های مختلف است. آثار ما به چندین زبان ترجمه شده‌اند و این آثار می‌توانند به عنوان پلی میان تولیدات علمی و معرفتی پژوهشکده و آحاد جامعه در کشورهای مختلف عمل کنند.
هدف ما از ترجمه صرفاً انتقال متن از یک زبان به زبان دیگر نیست، بلکه می‌خواهیم زمینه آگاهی‌بخشی و ارتباط با مخاطبان مختلف را فراهم کنیم.
وقتی درباره حج سخن می‌گوییم، مخاطب ما تنها یک جامعه یا یک زبان خاص نیست؛ بلکه با یک مخاطب جهانی مواجه هستیم. بنابراین باید بتوانیم پیام و معارف حج را در قالب‌های مختلف و به زبان‌های مختلف به مخاطبان ارائه کنیم.
وجود پنج گروه علمی؛ گامی برای تغییر مسیر پژوهش‌ها
مهم‌ترین دستاوردهای پژوهشکده در یک سال اخیر چه بوده و چه اثری در حوزه حج و زیارت داشته است؟
حجت‌الاسلام رستم نژاد: یکی از مهم‌ترین دستاوردها را باید در تغییر نگاه و مسیر فعالیت‌های پژوهشکده دانست. تلاش کرده‌ایم از تولید صرف آثار فاصله بگیریم و به سمت پژوهش‌های مسئله‌محور، جهانی‌سازی پیام حج و استفاده از فناوری‌های نوین حرکت کنیم.
تشکیل پنج گروه علمی یکی از اقدامات مهم در همین مسیر است. این گروه‌ها با رویکرد تخصصی‌تر به مسائل حوزه حج و زیارت می‌پردازند و می‌توانند زمینه تولید دانش مورد نیاز مدیران و سیاست‌گذاران را فراهم کنند.
موضوع دیگر، توجه جدی‌تر به هوش مصنوعی است. ما باید از امروز محتوای علمی و معتبر تولید کنیم تا در آینده، وقتی مخاطبی در هر نقطه‌ای از جهان درباره حج و زیارت سؤال می‌کند، پاسخ مستند و قابل اعتماد در اختیار او قرار گیرد.
این همان تغییری است که از آن با تعبیر حرکت از «قفسه کتابخانه» به «قفسه هوش مصنوعی» یاد می‌کنیم.
«حج در اندیشه امام شهید»؛ برنامه پژوهشکده برای حج پیش‌رو
سوال: برای سال آینده و حج پیش‌رو چه طرح‌ها و پروژه‌های پژوهشی مهمی در دستور کار قرار دارد که بتواند در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی حج و زیارت مورد استفاده قرار گیرد؟
حجت‌الاسلام والمسلمین رستم نژاد: برای حج پیش‌رو، نگاه ما به مناسبت‌های پیش‌رو و فضای سالگردی نیز توجه دارد. با توجه به همزمانی این ایام با چهلم امام شهید، یکی از برنامه‌های مهم ما برگزاری همایشی با عنوان «حج در اندیشه امام شهید» است.
در این همایش، مقالاتی که توسط روحانیون تولید شده است، ارائه خواهد شد و برنامه در قالب یک همایش یک‌روزه برگزار می‌شود.
هدف این است که اندیشه‌ها و دیدگاه‌های امام شهید درباره حج مورد بازخوانی و بررسی قرار گیرد و ظرفیت پژوهشی موجود در این زمینه به شکل منسجم‌تری عرضه شود.
در کنار این موضوع، تلاش داریم خروجی پژوهش‌ها به گونه‌ای باشد که بتواند در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی حوزه حج و زیارت مورد استفاده قرار گیرد. پژوهش نباید صرفاً در قالب یک مقاله یا کتاب باقی بماند؛ بلکه باید بتواند به حل مسائل واقعی این حوزه کمک کند.
ترجمه یک اثر به هفت زبان در دستور کار است
سوال: در حوزه بین‌المللی‌سازی آثار، چه برنامه‌های مشخصی در دست اجراست؟
حجت‌الاسلام والمسلمین رستم نژاد: یکی از طرح‌های بزرگ پژوهشکده، ترجمه یک اثر به هفت زبان است که با نظارت مسئول ترجمه دنبال شده و تاکنون در پنج زبان پیش رفته‌ایم.
این طرح در ادامه همان نگاه بین‌المللی به معارف حج دنبال می‌شود. اگر بخواهیم با مخاطبان جهان اسلام ارتباط برقرار کنیم، باید آثار علمی و معرفتی خود را به زبان‌های مختلف در اختیار آنها قرار دهیم.
در واقع ترجمه و چندزبانه‌کردن آثار بخشی از راهبرد ما برای ایجاد ارتباط با جامعه جهانی و فراهم کردن زمینه آگاهی‌بخشی درباره معارف حج است.
مسیر آینده مشخص است؛ نیازمند حمایت، هدایت و تدبیر هستیم
سوال: چشم‌انداز پژوهشکده حج و زیارت در سال‌های آینده چیست و این مجموعه چه نقشی در حل مسائل و ارتقای کیفیت حج و زیارت خواهد داشت؟
حجت‌الاسلام والمسلمین رستم نژاد: مسیر برای ما مشخص است و نیازها نیز روشن است. آنچه اهمیت دارد حمایت، هدایت، مدارا و تدبیر برای حرکت در این مسیر است.
پژوهشکده در سال‌های آینده باید بتواند همزمان چند مأموریت را دنبال کند؛ از یک سو تولید دانش و پژوهش‌های مسئله‌محور را تقویت کند و از سوی دیگر، این دانش را در اختیار مدیران، سیاست‌گذاران و جامعه قرار دهد.
همچنین باید حضور خود را در فضای فناوری‌های جدید تقویت کنیم. آینده پژوهش تنها در کتاب و مقاله خلاصه نمی‌شود. باید بتوانیم محتوای علمی و معتبر را در بسترهای جدید نیز عرضه کنیم.
از سوی دیگر، جهانی‌سازی پیام حج و توجه به وحدت و همگرایی اسلامی باید همچنان در مرکز فعالیت‌های پژوهشی قرار داشته باشد.
آنچه از سخنان مسئول پژوهشکده حج و زیارت برمی‌آید، این است که این مجموعه در حال بازتعریف نقش خود در فضای جدید پژوهش و ارتباطات است؛ رویکردی که در آن، فناوری‌های نوین و به‌ویژه هوش مصنوعی در کنار تولید دانش، ترجمه آثار و توسعه مطالعات وحدت اسلامی قرار گرفته‌اند.
حرکت از «تولید اثر» به سمت «مرجعیت علمی و پاسخ‌گویی»، توسعه محتوای چندزبانه، تشکیل گروه‌های علمی جدید و توجه به نسل تازه زائران، بخشی از مسیر ترسیم‌شده برای آینده پژوهش‌های حج و زیارت است؛ مسیری که به گفته مسئول پژوهشکده، تحقق آن نیازمند استمرار، حمایت و همکاری مجموعه‌های مختلف است.
نظر شما