عرفان اسلامی، مردانه نیست

روزی رسول خدا رو به حضرت زهرا(س) کردند و فرمودند: «دخترم! اکنون جبرئیل نزد من است و از سوی پروردگارم پیام آورده که: «هر چه بخواهی تحقق می‌یابد» دخترم! از خدا چه درخواستی داری؟ حضرت زهرا(س) در پاسخ فرمود: شَغَلَنی عَنْ مَسأَلته لَذَّة خِدْمَته، لا حاجَة لی غیر النَّظر اِلی وَجْهِهِ الْکَریم؛ لذت خدمت او مرا از تمنّا باز داشته است جز به دیدار جمال والای خدا نیازی ندارم.

حضرت در مناجاتش می‌فرماید: «وَ أَسْأَلُکَ لَذَّةَ النَّظَرِ إِلَی وَجْهِکَ الْکَرِیم‌».

چقدر باید مقام عرفانی یک بانوی جوان والا و بالا باشد که جز خود ذات اقدس حق تعالی، برایش محبوب و مطلوب نباشد. این مقام عرفانی صدیقه کبری، حکایت از یک نکته کلیدی و راهبردی دارد و آن اینکه: سلوک و عرفان اسلامی، بر خلاف برخی مکاتب عرفانی، جنسیتی و مردانه نیست. زنان نیز پا به پای مردان بلکه مردانه‌تر می‌توانند سالک کوی حق شوند و این راز فرمایش حق تعالی در کتاب شریف قرآن است که هرجا میخواهد وعده ای شیرین از مواهبالهی بدهد میفرماید: «مِن ذَکَرٍ اَو اُنثی» یعنی مقامات عرفانی، جنسیتی نیست. از جمله میفرماید: «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» نحل /۹۸. همچنین می‌فرماید: «لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ» (نساء/۳۲)

در متون عرفانی ما نیز تجلیات عارفانه از مبدا نور آغاز می شود و با وجود تنوعی که دارند بر تمام تعینات تابش دارد: «در منظر عرفانی، خداوند نور آسمان‌ها و زمین است؛ «الله نور السموات و الارض». تجلّیات نوری او تمام هستی را روشن کرده است.

پرتو آفتاب از مبدا خورشید فاصله می‌گیرد و پایین می‌آید و طی مراتبی تنزل می‌کند و به‌مرور ضعیف می‌شود، بدون این‌که این پرتو از مبدا صدور تا مقصد نزول پاره یا خللی در آن ایجاد شود. نور وجود به همین شکل بدون تجافی تنزل پیدا می‌کند. (طباطبایی، ۱۳۶۲، ص۱۷ و ملاصدرا، ج۲، ص۲۸۷ و ۲۹۱) به دلیل همین تجلی، نور الهی یک حقیقت واحد و یکپارچه است و همه مانند هفت‌رنگ رنگین‌کمان هستند که از شکست پرتوهای متفاوت یک نور به‌وجود آمده‌اند….

زن و مرد و تقابلی که میان آنها به‌دلیل جنسیت وجود دارد، از پرتو نورهایی است که در نظام تجلیات ایجاد شده است. نور وجود در حوزه تعینات زنانه به رنگی و در حوزه تعینات مردانه به رنگ دیگری بازتاب می‌یابد.

نمونه‌های برجسته‌ای چون حضرت زهرا(س)، حضرت زینب(س)، حضرت سکینه خاتون(س)، حضرت مریم(س) و آسیه همسر فرعون و نیز دهها عارفه در جهان عرفان و تصوف از قبیل رابعه عدویه، فاطمه نیشابوری، خواهران بشر حافی، کردیه دختر عمرو، حبیبه عدویه، ریحانه، الهه، ذکاره، عافیه مشتاقه، میمونه السودا، آسیه بغدادی، حیونه اهوازی، عوسجه واسطی، سلمونه و زهرا والهه و از میان معاصرین بانو مجتهده امین، همگی نشان می‌دهند که زنان به والاترین مقامات معنوی نائل آمده‌اند.