از اواخر سال ۱۴۰۰، هم‌زمان با بازطراحی رویکردهای تربیتی و فرهنگی در آستان قدس رضوی، برنامه‌های ویژه نوجوانان با تمرکز بر گروه سنی ۱۲ تا ۱۸ سال توسعه یافت. پایگاه‌های اختصاصی دختران و پسران، اردوهای تربیتی، حلقه‌های گفت‌وگو، هیئت‌های دانش‌آموزی و برنامه‌های تخصصی حرم‌شناسی، بخشی از این منظومه را تشکیل می‌دهند؛ منظومه‌ای که می‌کوشد حرم مطهر را به خانه‌ای امن، پویا و قابل گفت‌وگو برای نوجوانان تبدیل کند، در ادامه به مناسبت هشتم آبان ماه که در تقویم به نام نوجوان سند خورده، مروری داریم بر فعالیت‌هایی که برای این نسل در حرم مطهر، تدارک دیده شده است.
پایگاه‌های اختصاصی برای نوجوانان
درصحن پیامبر اعظم (ص)، دو پایگاه مستقل برای دختران و پسران نوجوان فعالیت می‌کنند. این پایگاه‌ها با حضور مربیان و مبلغان جوان و آشنا با ادبیات نسل جدید، فضایی متفاوت از الگوی سنتی برنامه‌های تربیتی فراهم کرده‌اند. در اینجا، نوجوان صرفاً شنونده سخنرانی نیست. او در مسیر برنامه، پرسش می‌کند، انتخاب می‌کند، در فعالیت‌های گروهی مشارکت دارد و بخشی از پاسخ‌ها را از دل تجربه و گفت‌وگو به دست می‌آورد. برنامه‌های پایگاه‌ها در دو نوبت صبح و عصر برگزار می‌شود و معمولاً نزدیک به دو ساعت به طول می‌انجامد.
غرفه‌های متنوع این پایگاه‌ها، مسیر این تجربه را شکل می‌دهند. در غرفه حکایت و داستان، تاریخ و سیره اهل‌بیت (ع) در قالب روایت‌هایی ملموس و قابل فهم بازگو می‌شود. غرفه بازی، مسابقه و رسانه نیز مفاهیم دینی و مهارت‌های فکری را با فعالیت‌های تعاملی و گروهی، پیوند می‌زند.
در غرفه کتاب و اندیشه‌ورزی، نوجوان فرصت مطالعه و گفت‌وگو درباره آنچه خوانده است پیدامی‌کند. غرفه هویت، خودشناسی و نقشه راه زندگی نیز با تمرکز بر عزت‌نفس، تعلق هویتی و تصمیم‌گیری، به یکی از نیازهای جدی نوجوان امروز پاسخ می‌دهد. در کنار این بخش‌ها، غرفه هنر امکان بروز خلاقیت نوجوانان با الهام از مفاهیم و نمادهای رضوی را فراهم می‌کند.
مشاوره اختصاصی نیز یکی از بخش‌های مهم این پایگاه‌هاست؛ فضایی محرمانه و به دور از قضاوت که نوجوانان می‌توانند در آن درباره دغدغه‌های فردی، مسائل دوران بلوغ، روابط اجتماعی و سبک زندگی با کارشناسان گفت‌وگو کنند.
«نیم‌روز در بهشت»؛ خاطره‌ای ماندگار از زیارت
یکی از برنامه‌های شاخص نوجوانان در حرم مطهر، اردوی «نیم‌روز در بهشت» است؛ برنامه‌ای چهار تا پنج‌ساعته که با هدف ساختن یک خاطره ماندگار از زیارت طراحی شده است.
این اردو با پذیرایی در مهمانسرای حضرت آغاز می‌شود و پس از آن، نوجوانان در قالب تور حرم‌آگاهی با بخش‌هایی از معماری، تاریخ و روایت‌های کمتر شنیده‌شده حرم آشنا می‌شوند. همراهی راویان، بازدید از نمایشگاه‌هایی مانند «حکایت فتح»، حضور در حلقه‌های گفت‌وگو و فعالیت‌های تعاملی، این برنامه را از یک بازدید معمولی فراتر می‌برد.
اقامه نماز جماعت، عهد مهدوی و اهدای یادبودهای فرهنگی، بخش پایانی این اردوی تربیتی است؛ تجربه‌ای که تلاش می‌کند نوجوان را از جایگاه یک تماشاگر به زائری آگاه و مشارکت‌کننده تبدیل کند.
هیئت‌هایی که نوجوانان اداره می‌کنند
در کنار برنامه‌های گفت‌وگومحور و آموزشی، هیئت‌های دانش‌آموزی دختران و پسران نیز در ساختار تربیتی حرم جایگاه ویژه‌ای دارند. هیئت دختران با عنوان «ریحانه‌های رضوی» و هیئت پسران با نام «ابن‌الرضا (ع)» فعالیت می‌کنند.
ویژگی مهم این هیئت‌ها، نقش‌آفرینی مستقیم نوجوانان است. فضاسازی، کتیبه‌آرایی، انتظام برنامه، صدابرداری، اجرای سرود، طراحی نمایش‌های مفهومی، چارپایه‌خوانی و مداحی، تنها بخشی از مسئولیت‌هایی است که به خود نوجوانان سپرده می‌شود.
در این الگو، هیئت صرفاً محل حضور و شنیدن نیست؛ بلکه به مدرسه‌ای برای کار گروهی، مسئولیت‌پذیری، تجربه مدیریت و تقویت مهارت‌های ارتباطی تبدیل می‌شود. دختران در هیئت «ریحانه‌های رضوی» با روایت‌ها و عواطف زنانه به بازآفرینی مجالس اهل‌بیت (ع) می‌پردازند و پسران در هیئت «ابن‌الرضا (ع)» مهارت‌های تشکیلاتی، کار تیمی و اجرای برنامه‌های حماسی را تمرین می‌کنند.
«روشنا»؛ جایی برای پرسیدن بدون ترس
برای نوجوانی که پرسش‌هایش را نمی‌تواند در هر جمعی مطرح کند، داشتن فضایی امن و بدون قضاوت اهمیت زیادی دارد. رویداد «روشنا» با همین رویکرد طراحی شده است؛ حلقه‌هایی از گفت‌وگو که هر عصر در فضاهایی مانند رواق دارالحجه و رواق امام خمینی (ره) شکل می‌گیرد و نیازمند ثبت‌نام قبلی نیست.
در این حلقه‌ها، دختران در کنار مبلغان و استادان خواهر و پسران در کنار مربیان جوان گفت‌وگو می‌کنند. موضوعات نیز از پیش محدود نشده‌اند؛ از پرسش‌های دینی و شبهات مطرح‌شده در شبکه‌های اجتماعی تا مسائل مربوط به حجاب، روابط اجتماعی، بلوغ، آینده، دین‌داری و جهان پس از مرگ.
در «روشنا»، مربیان تلاش می‌کنند با ادبیاتی نزدیک به جهان نوجوان، به جای پاسخ‌های کلیشه‌ای، گفت‌وگویی منطقی و قابل ادامه شکل دهند.
«بیتوته»؛ تجربه زیارت در سکوت شب
«بیتوته» از متفاوت‌ترین برنامه‌های تربیتی حرم برای دانش‌آموزان دوره متوسطه است؛ اردویی شبانه که با هدف ایجاد انس با فضای معنوی شب، سحرخیزی و تجربه مناجات در جوار بارگاه رضوی برگزار می‌شود.
این برنامه از حدود ساعت ۲۰ آغاز می‌شود و گروه‌های دانش‌آموزی پس از پذیرش، در مراسم افتتاحیه با روند برنامه آشنا می‌شوند. ظرفیت این اردو به گروه‌های ۲۰ نفره تقسیم می‌شود و هر گروه یک مربی متخصص حوزه نوجوان دارد.
حرم‌گردی شبانه، زیارت جمعی، محافل انس با قرآن، گفت‌وگوهای آزاد، بازی‌های فکری، مسابقات بصیرتی، سخنرانی، مداحی و اقامه نماز شب، بخش‌های مختلف این تجربه را تشکیل می‌دهند. «بیتوته» برای نوجوان فرصتی است تا حرم را در ساعاتی متفاوت ببیند و معنای خلوت، سکوت و گفت‌وگو با خدا را در فضایی جمعی تجربه کند.
«حریم ملکوت»؛ کشف تاریخ از دل صحن‌ها
«حریم ملکوت» برنامه‌ای تخصصی برای آشنایی دانش‌آموزان با تاریخ، معماری و هویت مکانی حرم مطهر رضوی است. این برنامه با هماهنگی قبلی و در گروه‌های حداکثر ۵۰ نفره برگزار می‌شود و در دو نوبت صبح و عصر، نوجوانان را به بخش‌های تاریخی حرم می‌برد.
در این مسیر، صحن‌های جمهوری اسلامی، آزادی، انقلاب اسلامی و گوهرشاد، مزار علما و مشاهیر، رواق‌ها، کاشی‌کاری‌ها، مقرنس‌ها، نقاره‌خانه و سقاخانه، تنها عناصر معماری نیستند؛ هرکدام بخشی از یک روایت تاریخی و تمدنی‌اند که از سوی کارشناسان و راویان حرم برای نوجوانان بازخوانی می‌شوند.
هجرت تاریخی امام رضا (ع) به خراسان، ماجرای مسجد گوهرشاد، شخصیت گوهرشادآغا و فلسفه شکل‌گیری آیین‌های خدمت در حرم، از جمله محورهای این برنامه است. هدف آن است که نوجوان، حرم را نه فقط به‌عنوان یک مکان زیارتی، بلکه به‌مثابه بخشی زنده از تاریخ و هویت تمدنی خود بشناسد.
«حسینیه شهدا»؛ روایت انسان‌های هم‌سن‌وسال نوجوانان
در صحن قدس، «حسینیه شهدا» میزبان برنامه‌هایی برای آشنایی نوجوانان با فرهنگ ایثار و شهادت است. این برنامه با هماهنگی قبلی برای گروه‌های دانش‌آموزی برگزار می‌شود و نوجوانان در آن با راویان دوران دفاع مقدس و جبهه مقاومت گفت‌وگو می‌کنند.
در این روایت‌ها، شهدا نه شخصیت‌هایی دور از دسترس، بلکه نوجوانان و جوانانی معرفی می‌شوند که در سن‌وسال نزدیک به مخاطبان امروز، دست به انتخاب‌های بزرگ زده‌اند. مرور سبک زندگی، دست‌نوشته‌ها، خاطرات و سیره شهدای نوجوان، زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره مسئولیت اجتماعی، اخلاق، دانش و نقش‌آفرینی در جامعه فراهم می‌کند.
جشن تکلیف پسران؛ آغاز یک مسئولیت تازه
در کنار برنامه‌های مشترک دختران و پسران، «آیین سراسری جشن تکلیف پسران» یکی از برنامه‌های ویژه بخش پسرانه است. این آیین در رواق‌های دارالهدایه و دارالرحمه برگزار می‌شود و پسران تازه‌مکلف را با احکام، آداب وضو، نماز، تقلید و مسائل دوران بلوغ آشنا می‌کند.
این آموزش‌ها در قالبی پویا و متناسب با سن مخاطبان ارائه می‌شود. در بخش پایانی، نوجوانان با حضور در برابر مضجع شریف رضوی، متن سوگندنامه بندگی را به‌صورت جمعی قرائت می‌کنند و برای مراقبت از چشم، زبان و دل و پایبندی به مسیر درست زندگی عهد می‌بندند.
اهدای سجاده، جانماز و بسته‌های فرهنگی نیز این روز را به خاطره‌ای ماندگار از آغاز دوران مسئولیت شرعی تبدیل می‌کند.
حرم؛ از محل زیارت تا میدان تجربه
مجموعه برنامه‌های نوجوانان در حرم مطهر رضوی، بر یک ایده محوری استوار است: زیارت زمانی برای نوجوان اثرگذار می‌شود که با تجربه، گفت‌وگو، مشارکت و کشف همراه باشد.
از غرفه‌های پایگاه‌های نوجوان گرفته تا حلقه‌های «روشنا»، از شب‌زنده‌داری «بیتوته» تا روایت‌های تاریخی «حریم ملکوت» و فعالیت‌های گروهی هیئت‌های دانش‌آموزی، هر برنامه بخشی از نیازهای هویتی، عاطفی، فکری و معنوی نوجوان را هدف قرار می‌دهد.
به این ترتیب، حرم برای نسل نوجوان تنها مقصدی برای زیارت نیست؛ فضایی برای پرسیدن، یاد گرفتن، دوست پیدا کردن، مسئولیت پذیرفتن و ساختن خاطره است؛ جایی که نوجوان می‌تواند در آن، خود را بهتر بشناسد و نسبتش را با ایمان، تاریخ و آینده بازتعریف کند.
نظر شما