این هیئت علمی و فرهنگی به ریاست دکتر ابراهیم دانشی‌فر، رئیس دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) و همراهی دکتر ابراهیم داوودی، مدیر امور بین‌الملل، راهی سرزمین‌هایی شدند که نامشان با تاریخ، معماری و ادبیات پارسی گره‌خورده است. دستاورد این سفر فشرده به سه شهر سمرقند، بخارا و تاشکند، امضای ۷ تفاهم‌نامه جامع همکاری با معتبرترین دانشگاه‌های ازبکستان بود که نشان می‌دهد چگونه می‌توان از ظرفیت‌های هویتیِ خراسان تاریخی برای توسعه مرزهای دانش، از اقتصاد وقف تا فناوری هیدروژن سبز، بهره برد.
دانشگاه دولتی سمرقند؛ پیوند حکمت سینوی و اخلاق
وقتی قدم در سمرقند می‌گذاری، تاریخ با زبان فارسی با تو سخن می‌گوید. مقصد نخست این هیئت اعزامی، دانشگاه دولتی سمرقند بود؛ دانشگاهی که هم‌تراز با دانشگاه فردوسی مشهد ارزیابی می‌شود. در همایشی که در این دانشگاه کهن برگزار شد، نگاه تمدنی ایران به رخ کشیده شد.
دکتر دانشی‌فر در سخنرانی افتتاحیه خود با گریز به خاستگاه ابوعلی سینا تأکید کرد: زبان فارسی صرفاً یک ابزار ارتباطی میان انسان‌ها نیست، بلکه حامل یک جهان‌بینی اخلاقی و تمدنی است. دانشگاه‌های ما امروز رسالت دارند ریشه‌های مشترک حکمت سینوی در ماوراءالنهر را با نیازهای دنیای معاصر پیوند بزنند.
در مقابل، پروفسور خالمرادف رستم ابراهیموویچ، رئیس دانشگاه دولتی سمرقند نیز با تأیید این نگاه گفت: پیوندهای کهن علمی و ادبی ما با مشهد و خراسان ناگسستنی است. میزبانی دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) از اساتید زبان فارسی ما نشان داد که می‌توانیم یک جریان مستمر از دانش‌افزایی ایجاد کنیم.
در پایان این نشست، نخستین تفاهم‌نامه همکاری این سفر به امضای رؤسای دو دانشگاه رسید. بر اساس این تفاهم‌نامه، مقرر شد دوره‌های موفق بازآموزی متقابل اساتید سمرقند در مشهد استمرار یابد و تبادل هدفمند استاد و دانشجو با محوریت آموزش زبان فارسی و خوانش متون کهن، به‌عنوان یک جریان علمی و عملیاتی پایدار میان دو نهاد آکادمیک تثبیت شود.
انستیتو دولتی زبان‌های خارجی سمرقند؛ عبور از دستور زبان به ترجمه هم‌زمان
دیپلماسی زبانی هیئت ایرانی در ایستگاه دوم وارد فاز کاملاً کاربردی شد. در دیدار با مقامات انستیتو زبان‌های خارجی سمرقند، دکتر بهادر خولیکف، رئیس این انستیتو با اشاره به تنوع زبانی دانشجویانش تصریح کرد: باوجود آموزش ده‌ها زبان، کرسی زبان فارسی برای ما جایگاه هویتی دارد و ما از متدهای نوین تدریس اساتید مشهد استقبال می‌کنیم.
در پاسخ به این نیاز، دکتر داوودی روی نقطه حیاتی روابط دو کشور دست گذاشت و گفت: نیاز اساسی امروز پژوهشگران در ازبکستان، فراتر رفتن از قواعد دستوری و تسلط بر فارسی معاصر برای بازخوانی هزاران نسخه خطی دوره تیموری است. ما آمادگی داریم برای نخستین بار دوره‌های تخصصی تربیت مترجم شفاهی و ترجمه هم‌زمان (فارسی - ازبکی) را با متدهای روز بین‌المللی راه‌اندازی کنیم.
با انعقاد دومین تفاهم‌نامه همکاری، دو نهاد متعهد شدند این پیشنهادها را اجرایی کنند. راه‌اندازی کارگاه‌های تربیت مترجم شفاهی، برگزاری کارگاه فشرده ۲۰ ساعته روش‌شناسی تدریس زبان فارسی معاصر (با مشارکت بنیاد سعدی) و پیوستن اساتید ازبکستانی به هیئت تحریریه نشریه بین‌المللی «یادگیری مادام‌العمر» دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)، از مهم‌ترین مفاد اجرایی این توافق‌نامه بود.
دانشگاه بین‌المللی گردشگری راه ابریشم؛ تقاطع بازی‌سازی و میراث کهن
تقاطع تاریخ و فناوری در سومین مقصد یعنی دانشگاه بین‌المللی میراث‌فرهنگی راه ابریشم رقم خورد. وقتی رئیس این دانشگاه اعلام کرد که آرشیوها و موزه‌های ما تشنه پژوهشگرانی هستند تا بتوانند نسخ خطی کهن را رمزگشایی و اصالت‌سنجی کنند، دکتر دانشی‌فر راهکاری مدرن ارائه داد و گفت: مفهوم خراسان تاریخی حلقه‌ای است که ۵ کشور منطقه را به هم متصل می‌کند. در عصر دیجیتال باید برای حفظ این هویت از فناوری‌های تعاملی و اقتصاد توجه بهره برد.
وی با اشاره به تجربه موفق پیاده‌سازی گیمیفیکیشن (بازی‌سازی) و واقعیت تعمیم‌یافته (XR) در اماکن متبرکه رضوی، پیشنهاد داد این مدل در سایت‌های تاریخی سمرقند نظیر میدان ریگستان پیاده‌سازی شود.
امضای سومین تفاهم‌نامه همکاری در این دانشگاه، این ایده‌های نوین را روی کاغذ آورد. دو طرف توافق کردند رویداد بین‌المللی مدرسه زمستانی تاریخ، هنر و معماری خراسان تاریخی را با حضور اساتید 5کشور منطقه برگزار کنند. همچنین پذیرش کارشناسان ازبک در مقطع کارشناسی‌ارشد رشته انحصاری نسخه‌شناسی دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) و چاپ مقالات مشترک در نشریه هنرهای صناعی خراسان، در دستور کار قرار گرفت.
دانشگاه دولتی بخارا؛ گذرگاه بلاک‌چین سازمانی و اقتصاد وقف
هیئت ایرانی در ادامه مسیر، سمرقند را به مقصد بخارا ترک کرد؛ دیداری که فضا را به سمت علوم دقیقه، نوآوری و چالش‌های توسعه دانشگاهی تغییر داد. پروفسور عابدجان خفیظ‌اویچ، رئیس دانشگاه دولتی بخارا با تشریح استراتژی این دانشگاه برای ایجاد پارک فناوری، به یک چالش اساسی اشاره کرد و گفت: ما در علوم دقیقه، فلسفه و روان‌شناسی بسیار قدرتمندیم، اما در زمینه راه‌اندازی صندوق موقوفات (Endowment Fund) برای توسعه دانشگاه چندان موفق نبوده‌ایم؛ زیرا تغییر نگرش مردم برای وقفِ علمی دشوار است.
دکتر دانشی‌فر با تاکید بر روی همین نیازها، اتصالی هوشمندانه برقرار کرد و پاسخ داد: شما در روان‌شناسی سرآمد هستید و ما نیز در پیوند هوش مصنوعی با علوم‌شناختی قطب مهمی به شمار می‌رویم؛ اما مهم‌تر از آن، ما به پشتوانه آستان قدس رضوی، تجربه گران‌بهایی در حسابداری موقوفات و جذب کمک‌های مردمی داریم که می‌تواند گره‌گشای تأمین مالی برای احداث پردیس جدید شما باشد.
در این نشست، چهارمین تفاهم‌نامه علمی و بین‌المللی میان رؤسای دو دانشگاه به امضا رسید. بر پایه این سند، مقرر شد مدل‌های نوین حسابداری موقوفات (Endowment Accounting) و تشکیل صندوق‌های حامیان دانشگاهی به بخارا منتقل شود. ایجاد مرکز مشترک تحقیقات کوانتومی، کاربرد هوش مصنوعی در کشاورزی و کارگاه‌های ۱۰ ساعته نگارش مقالات اسکوپوس، از دیگر محورهای اجرایی این توافق بود.
دانشگاه بین‌المللی آسیا؛ اتصال ۵۰ هزار دانشجو به بازار کار
حضور در دانشگاه بین‌المللی آسیا با جامعه آماری ۵۰ هزار دانشجو، نقطه عطفی برای بحث مهارت‌آموزی بود. وقتی مسئولان این دانشگاه اعلام کردند که دغدغه اصلی ما هدایت آموزش‌ها به سمت کارآفرینی، تقویت مراکز رشد استارتاپی و مهارت‌های کاربردی است، هیئت ایرانی راه‌حل را در دوره‌های مهارتی ارائه داد.
دکتر دانشی‌فر با بیان اینکه موهای اساتید ما در کلاس درس سفید شده است، تأکید کرد: کلید اشتغال این جوانان، حرکت به سمت آموزش‌های مبتنی بر ریزمدرک‌ها (Micro-credentials) است و ما تجربیات مراکز نوآوری خود را برای اتصال مستقیم آموزش‌ها به بازار کار در اختیار شما قرار می‌دهیم.
با امضای پنجمین تفاهم‌نامه همکاری، این چشم‌انداز عملیاتی و مقرر شد پژوهشکده کاربردی‌سازی علوم مهندسی دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) تجربیات خود را در حوزه‌های ساخت باتری، خودروهای برقی و ادوات میکروالکترونیک برای توانمندسازی دانشجویان بخارا به اشتراک بگذارد و پژوهشگران ازبک نیز مقالات خود را در مجلات خراسان بزرگ منتشر کنند.
دانشگاه دولتی شرق‌شناسی تاشکند؛ تأسیس مکتب آکادمیک ترجمه
پایتخت ازبکستان، ایستگاه پایانی و قدرتمندترین بخش این مأموریت بود. در دانشگاه دولتی شرق‌شناسی تاشکند، دکتر دوربک سعیدقلی‌اف، رئیس این دانشگاه اعلام کرد: با دارابودن نزدیک به ۱۰۰۰ دانشجوی زبان فارسی و سابقه کهن مکتب شرق‌شناسی، ما خواهان راه‌اندازی سریع آزمایشگاه تخصصی ترجمه هم‌زمان هستیم و این همکاری را یک ضرورت تاریخی می‌دانیم.
دکتر داوودی نیز با رویکردی کاملاً عمل‌گرایانه پاسخ داد: ما به تاشکند نیامده‌ایم که صرفاً کلیات را تکرار کنیم؛ پیشنهاد عینی و عملیاتی ما تأسیس رسمی مقطع کارشناسی‌ارشد ترجمه شفاهی (Interpreting) است و صفر تا صد سرفصل‌ها و کارگاه‌های فشرده آن را تأمین خواهیم کرد.
ششمین تفاهم‌نامه رسمی این سفر با امضای مقامات دو دانشگاه، این پیشنهاد قاطع را به یک سند الزام‌آور تبدیل کرد. بر اساس این تفاهم‌نامه، دو نهاد برای تأسیس رشته ترجمه هم‌زمان، تدوین واژه‌نامه گویش‌های فارسی در آسیای میانه، فرهنگ‌نویسی دیجیتال دوزبانه و دیجیتال‌سازی منابع خطی، برنامه‌ریزی و اقدام خواهند کرد.
دانشگاه ملی ازبکستان؛ دیپلماسی در تراز هیدروژن سبز و گالیوم
حسن‌ختام این سفر دیپلماتیک، دیدار با مقامات دانشگاه ملی ازبکستان (دانشگاه مادر با ۳۵ هزار دانشجو) بود. در این نشست، دکتر دانشی‌فر مرزهای دیپلماسی علمی را جابه‌جا کرد و گفت: مهم‌ترین ویژگی ما، متصل‌کردن دانشجو و دانشگاه به دل صنعت است.
ما امروز در حوزه تولید هیدروژن سبز از آب، تولید اکسید آنتی‌موان و گالیوم برای باتری‌ها و سامانه‌های بلاک‌چین، کارهای بزرگی انجام داده‌ایم و پیشنهاد محوری ما راه‌اندازی "دفتر مشترک انتقال فناوری (TTO)" است. پیشنهادی که مقام ارشد دانشگاه میزبان را به تحسین واداشت: دانشگاه هرچقدر هم بزرگ باشد، همیشه جایی برای آموختن دارد. حرف ما این است که این پروژه‌های فوق‌العاده فقط روی کاغذ نماند.
امضای هفتمین و آخرین تفاهم‌نامه همکاری این سفرعلمی،با تعهدی جدی برای صنعتی‌سازی دانش همراه بود. دو دانشگاه توافق کردند دفتر مشترک انتقال فناوری را برای خلق شرکت‌های استارتاپی مشترک راه‌اندازی کنند. همچنین ارائه آموزش‌های مهارتی (میکروکرندنشیال) برای کارکنان صنایع و سازمان‌های دولتی ازبکستان، با الگوبرداری از تجربیات دانشگاه امام رضا (ع)، وارد فاز اجرایی شد.
پایانی برای آغاز یک مسیر عملیاتی
این مأموریت علمی نشان داد خراسان تاریخی تنها یک مفهوم در کتاب‌های جغرافیا نیست؛ بلکه واقعیتی است که می‌تواند در بستر علم مدرن دوباره به هم پیوند بخورد. همان‌گونه که دکتر صفرخانی، نماینده سفارت ایران در تاشکند در پایان این دیدارها تأکید کرد که قرار نیست این دستاوردها در حد ۷ تفاهم‌نامه مکتوب باقی بماند. سفارت جمهوری اسلامی ایران بلافاصله تدوین برنامه اقدام عملیاتی (Action Plan) را در دستور کار قرار داده است تا از برگزاری المپیادهای بین‌المللی گرفته تا تأسیس دفاتر انتقال فناوری، همگی در سال جدید میلادی به ثمر بنشینند و نشان دهند که دیپلماسی علمی، مرد میدان عمل است.
نظر شما