محمدمهدی آجیلیان، استاد دانشگاه و پژوهشگر مباحث دینی درخصوص ضرورت نظارت والدین و اعتبارسنجی محتوای دینی در فضای مجازی، اظهار کرد: فضای مجازی تا حد زیادی کاربرمحور است و میزان انتشار و دیده‌شدن یک محتوا لزوماً نشان‌دهنده اعتبار، کیفیت یا عمق آن نیست. ممکن است کودکی که با هدف آموزش قرآن وارد این فضا شده است، جذب سایر محتواها شود و به عبارتی، فناوری بر آموزش سبقت بگیرد؛ بنابراین نظارت والدین امری ضروری است.
وی با اشاره به اینکه ممکن است خانواده‌ها با هدف آموزش قرآن، کودکان و نوجوانان را وارد این فضا کنند، اما در این مسیر فناوری بر فرایند آموزش غلبه کند و مخاطب را به سمت محتواها و مسیرهای دیگری سوق دهد، افزود: محتوایی که از سوی افراد فاقد دانش و تخصص کافی تولید می‌شود، ممکن است از اعتبار و صحت لازم برخوردار نباشد. در اینجا پرسش مهمی مطرح می‌شود: مرز میان محتوای مناسب و محتوای زرد کجاست و یک فعال قرآنی برای حفظ اعتبار محتوای خود باید چه اصولی را رعایت کند؟
این کارشناس مباحث دینی با بیان اینکه فضای رسانه‌ای و مجازی، فضایی متکثر است و تاکنون ابزار جامع و قابل اعتمادی برای تشخیص محتوای معتبر از نامعتبر، به‌ویژه در حوزه‌های هویتی و فرهنگی، در اختیار کاربران قرار نگرفته است، تصریح کرد: کاربران معمولاً براساس نیاز، علاقه و تجربه شخصی خود، از میان حجم گسترده‌ای از داده‌ها، برخی مطالب را انتخاب و بسیاری دیگر را کنار می‌گذارند. این فضا تا حد زیادی کاربرمحور است و میزان دیده‌شدن محتوا نیز به اقبال یا عدم اقبال کاربران بستگی دارد. برای نمونه، ممکن است برخی ترفندهای رسانه‌ای باعث شوند محتوایی بیشتر دیده شود یا تعداد بازدید و واکنش‌های بیشتری دریافت کند. در نتیجه، گاهی میزان انتشار و دیده‌شدن یک محتوا لزوماً نشان‌دهنده اعتبار، کیفیت یا عمق آن نیست.
آجیلیان ادامه داد: در حالت طبیعی، محتوای قوی‌تر و معتبرتر باید بیشتر مورد استقبال قرار گیرد و محتوای ضعیف‌تر به‌تدریج جایگاه خود را از دست بدهد. این مسئله در تولیدات رسانه‌ای قرآنی و دینی نیز صدق می‌کند. بااین‌حال، نمی‌توان صرفاً به سازوکار طبیعی اقبال کاربران اعتماد کرد؛ زیرا ممکن است محتوای ضعیف با استفاده از روش‌های تبلیغاتی و تکنیک‌های افزایش بازدید، بیشتر از محتوای معتبر دیده شود.
نظارت والدین برای آموزش امن قرآن در فضای مجازی
وی با اشاره به اینکه با توجه به بازبودن فضای مجازی و نبود نظارت تخصصی کافی برای کاهش آسیب‌های آن، به‌ویژه در ارتباط با کودکان و نوجوانان، نخستین اقدام، نظارت و همراهی والدین است، گفت: والدین باید بدانند فرزندانشان در چه محیطی حضور دارند، چه محتوایی دریافت می‌کنند و از چه ابزارهایی استفاده می‌کنند. این نظارت نباید صرفاً به معنای محدودکردن باشد، بلکه باید با گفت‌وگو، آموزش و همراهی مستمر انجام شود. در مرحله بعد نیز می‌توان میان فضای مجازی و نوجوان، واسطه‌های مطمئن و متخصص قرار داد. برای نمونه، مسجد، کارشناس دینی، مربی قرآن، قاری معتبر، خانواده یا گروه‌های کوچک قرآنی می‌توانند به نوجوان در یافتن محتوای مناسب کمک کنند.
این استاد دانشگاه اظهار کرد: در این الگو، فرد به‌صورت مستقیم و بدون راهنما در معرض انبوهی از محتوا قرار نمی‌گیرد، بلکه از طریق افراد و نهادهای قابل اعتماد به محتوای مطلوب دسترسی پیدا می‌کند. گاهی خانواده می‌تواند خود نقش واسطه را ایفا کند؛ یعنی والدین محتوای مناسب را انتخاب کنند، آن را بشناسند و سپس در اختیار فرزند قرار دهند. همچنین می‌توان گروه‌های کوچک خانوادگی یا دوستانه با محوریت قرآن تشکیل داد تا اعضا محتوای معتبر و مفید را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. چنین شبکه‌هایی می‌توانند تا حدی خلأ نظارت و اعتبارسنجی تخصصی را جبران کنند.
آجیلیان همچنین با بیان اینکه در مدیریت آسیب‌های فضای مجازی نباید همه مسئولیت را متوجه نهادهای نظارتی بالادستی دانست، تصریح کرد: بسیاری از این نهادها اساساً کنترل مستقیم و کاملی بر فضای مجازی ندارند و نمی‌توانند همه محتوای تولیدشده و منتشرشده را بررسی کنند. به نظر می‌رسد اقدامات مؤثر باید از ساختارهای کوچک‌تر مانند خانواده، مسجد، هیئت، گروه دوستان و شبکه‌های اجتماعی محدود و قابل اعتماد آغاز شود.
هوش مصنوعی در ترویج قرآن؛ ابزار کمکی، نه مرجع قطعی
وی با تأکید بر اینکه در مورد کاربرد هوش مصنوعی در ترویج قرآن نیز باید با احتیاط سخن گفت، بیان کرد: هوش مصنوعی می‌تواند در زمینه‌هایی مانند جست‌وجوی منابع، ترجمه اولیه، دسته‌بندی محتوا، پاسخ‌گویی مقدماتی، تولید ایده و دسترسی سریع‌تر به اطلاعات مفید باشد؛ اما میزان اعتبار پاسخ‌های آن به منابعی که براساس آن‌ها آموزش دیده و شیوه‌ای که پاسخ را تولید می‌کند، بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان پاسخ هوش مصنوعی را بدون بررسی و تطبیق با منابع معتبر، به‌ویژه در موضوعات تفسیری و دینی، قطعی و قابل استناد دانست.
این کارشناس مباحث دینی تأکید کرد: هر محتوایی که با کمک هوش مصنوعی در حوزه قرآن و معارف دینی تولید می‌شود، باید توسط متخصصان آشنا با قرآن، تفسیر، حدیث و زبان عربی بررسی شود. خطر اصلی آن است که پاسخ، ظاهراً روان و قانع‌کننده باشد، اما از نظر علمی، تفسیری یا تاریخی نادرست باشد. بنابراین هوش مصنوعی می‌تواند دستیار مناسبی برای پژوهش و تولید محتوا باشد، اما نباید جایگزین کارشناس، پژوهشگر و اعتبارسنجی علمی شود.
آجیلیان در پایان گفت: معمولاً هوش مصنوعی، دست‌کم در سطح استفاده عمومی، از داده‌های بسیار تخصصی و عمیق بهره نمی‌گیرد و بیشتر بر اطلاعات عمومی و داده‌های موجود در وب‌سایت‌ها تکیه دارد. بنابراین نباید انتظار داشت که در موضوعات تخصصی، همواره پاسخ‌هایی دقیق و قابل استناد ارائه کند.
نظر شما