اهمیت صداقت با فرزندان و ضرورت بهرهگیری از مشاوره آگاهانه در حل مسائل خانوادگی، از موضوعاتی است که با سلامت روان و استحکام خانواده پیوندی نزدیک دارد. حجتالاسلام علی بیات با نگاهی ریشهای و تربیتی به واکاوی این چالشها پرداخته است. در ادامه، مشروح این مباحث تقدیم مخاطبان گرامی میشود.
* «من و همسرم از هم جدا شدیم و وقتی دخترم هفتماهه بود، او را به همسر دومم سپردم. دخترم را همسر دومم بزرگ کرده و اکنون یازدهساله است. او تاکنون مادر زیستیاش را ندیده و از این موضوع هم خبر ندارد. چه زمانی و چگونه باید حقیقت را با او در میان بگذاریم؟»
پاسخ کارشناس
این موضوع بسیار حساس و مهم است و خوشحالم که این پدر گرامی برای تصمیمگیری درست، پرسش خود را مطرح کردهاند. با توجه به ابعاد تخصصی مسئله، توصیه میکنم حتماً برای مدیریت آن از راهنمایی یک متخصص کودک و نوجوان کمک بگیرند.
نخستین نکته این است که پنهانکردن این موضوع نباید ادامه پیدا کند؛ اما در عین حال، نباید برای گفتن آن نیز شتابزده و بدون برنامه عمل کرد. دختر شما در آستانه نوجوانی است؛ دورهای که پرسشهایی درباره هویت، اصلونسب و جایگاه خود در خانواده برای بسیاری از نوجوانان پررنگ میشود. بنابراین، لازم است این مسئله با دقت و آمادگی مطرح شود.
تجربههای بالینی نشان میدهد که احتمال دارد فرزند در آینده از راههای دیگری از چنین موضوعی آگاه شود؛ مثلاً در پی اختلاف و تنش میان اعضای خانواده، از طریق اطرافیان یا حتی از زبان دوستان. اگر حقیقت را خود خانواده در فضایی امن و سنجیده با او در میان نگذارند، ممکن است احساس کند والدینش موضوع مهمی را از او پنهان کردهاند یا فریبش دادهاند. فرزند حق دارد درباره هویت و پیشینه خود بداند؛ اما گفتن این حقیقت باید متناسب با شرایط روحی و عاطفی او باشد.
بنابراین، بهتر است در نخستین فرصتِ مناسب، پس از آمادهسازی و با همراهی متخصص، این موضوع با دخترتان مطرح شود. پیش از آن، مشاور میتواند شرایط روانی و عاطفی او، ویژگیهای شخصیتیاش، میزان دلبستگیاش به والدینی که او را بزرگ کردهاند و شبکه حمایتی خانواده را بررسی کند. همچنین لازم است وضعیت مادر زیستی و امکان یا چگونگی ارتباط با او نیز با نظر متخصص سنجیده شود.
اصل مهم این است که حقیقت با صداقت، آرامش و بهتدریج بیان شود؛ نه در قالب یک گفتوگوی ناگهانی و سنگین. بهتر است پدر و مادری که دختر را بزرگ کردهاند، پیش از گفتوگو با مشاور درباره نقش هرکدام، شیوه بیان موضوع و پاسخ به پرسشهای احتمالی او به توافق برسند. متخصص میتواند با توجه به شرایط خاص این خانواده، برای این گفتوگو برنامهریزی کند و در صورت نیاز، در مراحل بعد نیز همراهشان باشد.
جایگاه مشاوره در زندگی حوزه ازدواج و خانواده
دو روایت از اهلبیت(ع) نقل شده است. گاهی این پرسش مطرح میشود که آیا مشاوره در حوزه ازدواج و خانواده، در سیره اهلبیت(ع) و منابع دینی نیز سابقه دارد یا خیر؟
روایتی را از امام حسن(ع) خدمتتان عرض کنم.
این روایت در کتاب مکارمالاخلاق، صفحه ۲۰۴، نقل شده است:
مردی به خدمت امام حسن(ع) آمد و درباره ازدواج دخترش از حضرت مشورت گرفت. طبیعتاً در این میان گفتوگوهایی انجام شده بود و آن مرد مسئلهاش را مطرح کرده بود. پاسخ حضرت ناظر به این بود که دخترش را به ازدواج مردی پرهیزکار و باتقوا درآورد؛ کسی که به زبان امروزیِ روانشناسی، قدرت مهار و کنترل رفتار و خودتنظیمی بالایی دارد.
توصیف این ویژگی بسیار زیباست: مرد باتقوا اگر همسرش را دوست داشته باشد، هر روز برای تکریم و احترام بیشتر به او تلاش میکند؛ اما اگر زندگی مطابق میلش پیش نرود و میان آن دو نفرت، اختلاف یا مشکل ایجاد شود، از آزار و ستم به همسرش دست میکشد. در روایت، سخن از مرد باتقواست؛ اما همین معیار را میتوان درباره زن باتقوا نیز در نظر گرفت: اگر همسرش را دوست داشته باشد، او را بزرگ میدارد و اگر دوستش نداشته باشد، دستکم نامردی نمیکند.
یکی از مشکلاتی که در جامعه با آن روبهرو هستیم این است که برخی، حتی وقتی همسرشان را دوست دارند، او را تکریم نمیکنند. همچنین گاهی زن و شوهری که به هر دلیلی دچار مشکل شدهاند، بهجای حل مسئله، برای یکدیگر مانعتراشی میکنند.
اجازه بدهید درباره اینکه از چه کسی باید مشورت گرفت، به سراغ روایت امام صادق(ع) برویم. در مصباحالشریعه، درباره مشورت با کسی سخن گفته شده که پنج ویژگی داشته باشد: عقل و قدرت تشخیص، علم، تجربه، دلسوزی و تقوا.
در ادامه این روایت، میتوان از چیزی به نام «فرهنگ مشاوره خردمندانه» سخن گفت؛ در برابر فرهنگی که مشاوره را صرفاً درمانگرانه میبیند. قرار نیست به مردم بگوییم عقلشان را تعطیل کنند یا مشاور بهجای آنها تصمیم بگیرد. برعکس، باید به سراغ کسی رفت که خود انسان عاقلی باشد، خردمندانه راهنمایی کند و قوه عقل فرد را فعال سازد.
مشاوره یعنی بهرهگرفتن از عقل و تجربه دیگران برای تقویت قوه تشخیص و خلاقیت خودمان. مشاور خوب کسی است که این ویژگیها را داشته باشد و به مراجع نیز کمک کند تواناییهای خود را به کار بگیرد.
پس اگر میخواهیم مشاوره بگیریم، باید سراغ فردی متخصص، عاقل، باتجربه و آشنا با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی برویم. این موارد از جمله ویژگیهایی است که باید در مشاور وجود داشته باشد تا راهنماییاش آسیبزا نباشد؛ چنانکه در منابع غربی نیز از سال ۱۹۵۳ به این موضوع اشاره شده است.
۲. ویژگیهای پنجگانه یک مشاور تراز
ایشان با استناد به کلام امام صادق (ع)، پنج ویژگی ضروری برای کسی که مورد مشورت قرار میگیرد را برشمردند:
۱. عقل: برخورداری از قوه تشخیص بالا.
۲. علم: دانش کافی در حوزه مربوطه.
۳. تجربه: داشتن سابقه عملی موفق.
۴. دلسوزی (نصح): نیت خیرخواهانه برای مراجع.
۵. تقوا: خداترسی و مهار نفس در ارائه راهکار.
*مشاوره خردمندانه: فرهنگی که در آن فرد، عقلِ مشاور را به کمک عقل خود میآورد تا پیش از بروز بحران، مسیر درست را بیابد.
نکته کلیدی:
مشاور قرار نیست به جای شما تصمیم بگیرد؛ بلکه وظیفه او تقویت قوه عاقله و خلاقیت شماست تا خودتان بهترین مسیر را انتخاب کنید.




نظر شما