«کتاب» برای برخی متفکران، تنها وسیله انتقال اندیشه نیست؛ بخشی از زیست فکری آنان است؛ جایی که پرسشها شکل میگیرند، پاسخها آزموده میشوند و تجربه یک عمر مطالعه و تأمل به میراثی مکتوب برای نسلهای بعد بدل میشود. از همین منظر، مطالعه آثار مکتوب « قائد و رهبر شهید ایران»، «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای(رضواناللهعلیه)»، تنها مرور مجموعهای از عناوین منتشرشده نیست، بلکه راهی برای شناخت سرچشمهها، دغدغهها و مسیر شکلگیری منظومهای فکری است که در پیوند با «قرآن»، «سیره اهلبیت(ع)»، «تاریخ اسلام»، «مسائل انسان معاصر»، «فرهنگ»، «جامعه» و «تمدن اسلامی» شکل گرفته است.
در این منظومه، «کتاب و کتابخوانی» جایگاهی فراتر از یک ابزار فرهنگی دارد. «کتاب»، امکان گفتوگوی انسان با تجربه تاریخی و فکری بشر است و برای عالِمی که سالها با متنهای دینی و ادبی زیسته، میتواند حلقه اتصال میان میراث و زمانه باشد. تأکید مداوم «رهبر شهید» بر مطالعه، معرفی آثار، توصیه به خواندن و بازگشت به متون بنیادین اسلامی را میتوان در همین چارچوب فهم کرد؛ مواجههای که در آن «خواندن» مقدمهای برای «فهمیدن» و فهمیدن، زمینهای برای ساختن و عمل کردن است.
نگاهی به کارنامه مکتوب ایشان نیز این پیوستگی را آشکار میکند. ترجمه و معرفی آثار متفکران مسلمان، پژوهش در تاریخ و سیره اهلبیت(ع)، مباحث قرآنی، درسگفتارها و مجموعه سخنرانیهایی که بعدها در قالب کتاب انتشار یافتهاند، هر یک قطعهای از این جورچین (پازل) بزرگ به شمار میروند. بنابراین، میراث مکتوب ایشان را باید نه مجموعهای پراکنده از آثار، بلکه رشتهای پیوسته از پرسشها و پاسخها دانست؛ رشتهای که در آن، گذشته به نیازهای امروز پیوند میخورد و متون کلاسیک، از قفسه کتابخانه به متن زندگی بازمیگردند.
در این میان، کتاب ارجمند و گرانسنگِ «نهج البلاغه» جایگاهی ویژه دارد؛ متنی که در نگاه «رهبر فرزانه، عالم، حکیم و شهید ایران»، تنها مجموعهای از خطبهها، نامهها و حکمتهای تاریخی مولای متقیان، حضرت علی(ع) نیست، بلکه گنجینهای برای «شناخت اسلام»، «شخصیت امیرالمومنین(ع)»، «اخلاق»، «حکومت»، «جامعه»، «انسان» و «نسبت قدرت با عدالت» است. ایشان از سالهای جوانی با این کتاب انس داشته و در محافل مختلف به شرح و تبیین خطبهها، نامهها و حکمتهای آن پرداختهاند.
از همین منظر، کتاب «گنجینه بیپایان» را میتوان یکی از آثار مهم برای شناخت نسبت «رهبر شهید» با «نهجالبلاغه» دانست؛ کتابی که شش گفتار از بیانات ایشان درباره جایگاه، اهمیت و ویژگیهای این اثر سترگ را گرد آورده و نشان میدهد چرا «نهجالبلاغه» میتواند برای انسان مسلمان و انسان آزاده امروز همچنان سخنی تازه داشته باشد.
«سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران» با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از ۲۳ تا ۳۰ آبان ۱۴۰۵ در حال برگزاری است؛ شعاری که خود میتواند دعوتی برای بازگشت به «کتاب» بهعنوان عرصه «گفتوگو»، «تأمل» و «درک» باشد. از همین رو، در سلسله گزارشهایی با عنوان «میراث ادبی رهبر شهید» به سراغ مهمترین کتابهای «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای(ره)» رفته تا با معرفی و بازخوانی این آثار، دریچهای به جهان مکتوب و منظومه فکری ایشان بگشاید.

وقتی «نهجالبلاغه» از کتابخانه به متن زندگی میآید
«نهجالبلاغه» را میتوان یکی از آن کتابهایی دانست که هر بار خوانده شدن، امکان مواجههای تازه با آن را فراهم میکند؛ متنی که در یک سوی آن «توحید»، «معرفت»، «اخلاق» و «تربیت نفس» قرار دارد و در سوی دیگر، مسئله «حکومت»، «عدالت»، «روابط اجتماعی»، «مسئولیت حاکمان»، «جنگ و صلح»، «حقوق مردم» و «نسبت انسان با قدرت». شاید راز ماندگاری این میراث نیز همین گستردگی باشد؛ راز و سِر بزرگ «نهجالبلاغه» در آن است که در موضوعی محصور نمیماند و مخاطب خود را تنها به یک ساحت از زندگی انسان دعوت نمیکند.
کتاب «گنجینه بیپایان» از همین نقطه آغاز میشود؛ از تأمل در جایگاه کتابی که در منظومه فکری «رهبر شهید ایران»، تنها متنی تاریخی یا ادبی نیست، بلکه منبعی برای شناخت اسلام و الگویی برای فهم «انسان» و «جامعه» است. این اثر که از سوی «انتشارات انقلاب اسلامی» منتشر شده، در ۱۲۸ صفحه؛ شش گفتار از بیانات «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» را درباره شناخت، اهمیت و ویژگیهای «نهجالبلاغه» دربرمیگیرد.
اهمیت کتاب از همین عنوان نیز آشکار است؛ «گنجینه بیپایان» ناظر به متنی است که ظرفیت آن پایان نمیپذیرد و هر نسل میتواند از زاویه نیازهای خود به سراغ آن برود. در این نگاه، «نهجالبلاغه» متعلق به گذشته نیست؛ گذشتهای است که میتواند در اکنون حضور پیدا کند و به پرسشهای انسان امروز پاسخ دهد.
از سوی دیگر نباید فراموش کرد که کتاب گرانسنگ و جاویدِ «نهجالبلاغه»؛ فقط متن نیست؛ زندگی «شیر ژیان، امیرِ بیان، مولایِ متقیان، امیرالمؤمنین(ع)» است.
یکی از محورهای مهم کتاب «گنجینه بیپایان» آن است که برای فهم «نهجالبلاغه» نمیتوان میان متن و صاحب متن فاصلهای جدی ایجاد کرد. امیرالمؤمنین(ع) در این نگاه، تنها گوینده مجموعهای از سخنان حکیمانه نیست؛ زندگی امام علی(ع) شرح عملی سخنانی است که بر زبان آورده است. از این منظر، «نهجالبلاغه» را میتوان در امتداد شخصیت امیرالمؤمنین(ع) فهم کرد. اَبَرمرد و کاملترین انسانی که درباره «عدالت» سخن میگوید، خود در برابر «قدرت»، «ثروت» و «امتیازات» آن بیاعتناست؛ بزرگ مرد و الگویی که درباره «مسئولیت حاکم» سخن میگوید، «حکومت» را بر خلاف تمامی غاصبان، حاسدان، عاندان و دل به دنیا باختگان، غنیمت شخصی نمیبیند؛ و سرسلسلهدار اولیاء الاهی که مردم را به «تقوا»، «زهد و حقطلبی فرامیخواند، امامی که زندگی شخصیاش گواهِ تام و تمامِ همان مفاهیم است.
این پیوند میان «کلام» و «عمل» از نکات برجسته نگاه «رهبر شهید» در کتاب «گنجینه بیپایان» به «نهجالبلاغه» است. بر اساس این تلقی، خواننده با مطالعه «نهجالبلاغه» از سویی با تاریخ زندگی امیرالمؤمنین(ع) آشنا میشود و از سویی دیگر؛ راهی برای شناخت اسلام مییابد. به همین دلیل است که درباره کتاب «گنجینه بیپایان» تأکید شده که «نهجالبلاغه» در نگاه «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» مجموعهای از نظامنامه نگرش به جهان هستی، تجربه حکومت، اخلاق، زهد، تقوا، شیوه حکومتداری و حتی تجربه جنگ را در خود جای داده است.
این نگاه، «نهجالبلاغه» را از متنی تنها و تنها مطالعاتی بیرون میآورد. با این نگرش «نهجالبلاغه» دیگر فقط برای دانستن نیست؛ برای زیستن است. خواننده با مطالعه کتاب «گنجینه بیپایان» دیگر قرار نیست تنها با مفاهیم «نهجالبلاغه» آشنا شود، بلکه باید نسبت خود را با «عدالت»، «آزادی»، «مسئولیت»، «قدرت»، «اخلاق» و «حقیقت» بازتعریف کند.

از توحید تا حکومت؛ سه ساحت بههمپیوسته
در کتاب ارجمندِ «گنجینه بیپایان»، کتاب گرانسنگِ «نهجالبلاغه» متنی چندساحتی معرفی میشود. ساحتی از آن به اعتقادات بازمیگردد؛ «توحید»، «معاد»، «نبوت»، «امامت» و »نسبت انسان با خداوند«. در این بخش، «نهجالبلاغه» میتواند ذهن انسان را از سطح عادتها و روزمرگیها به افق معرفت ببرد و او را با پرسشهای بنیادین هستی روبهرو کند.
ساحت دوم؛ مسائل اجتماعی و حکومتی است؛ جایی که «نهجالبلاغه» به متنی برای «فهم جامعه و «مسئولیت حاکمان» تبدیل میشود. نامه امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر» در این میان اهمیت ویژهای دارد. این نامه تنها توصیهای اخلاقی به یک فرماندار نیست؛ تصویری از نسبت «قدرت و مسئولیت»، «حاکم و مردم»، «عدالت و مدیریت»، «انتخاب کارگزار و مبارزه با فساد» را پیش چشم میگذارد.
در نگاه «رهبر شهید»، این بخش از «نهجالبلاغه» نشان میدهد که اسلام در عرصه اجتماعی و سیاسی نیز سخنهای فراوانی برای روایت، شنیدن و از همه مهمتر، عمل به آن گنجینه مبانی معرفتبخش در خود دارد. «حکومت» در «منطق علوی»، عرصه برخورداری از امتیاز نیست؛ میدان «تکلیف» است. حاکم بیش از آنکه صاحب قدرت باشد، مسئول در برابر مردم و خداوند است.
ساحت سوم نیز به «اخلاق» و «تربیت نفس» بازمیگردد؛ ساحت درونی انسان که بدون آن، هیچ اصلاح اجتماعی پایداری شکل نمیگیرد. جامعه عادلانه را نمیتوان فقط با تغییر ساختارها ساخت؛ برای تحقق این مهم انسانهایی باید وجود و حضور داشته باشند که «عدالت» را درک کنند و به انجام آن ملتزم باشند.
از همین روی؛ در این نگاه، سه ساحت «اعتقاد»، «جامعه» و «اخلاق» از یکدیگر جدا نیستند. انسانِ برخوردار از «معرفت» باید در عرصه اجتماع، «مسئول» باشد و «انسانِ مسئول» نیز برای حفظ حقیقت درونی خود نیازمند «تزکیه» و «تربیت» است. این پیوستگی یکی از مهمترین وجوهی است که کتاب «گنجینه بیپایان» اثر «رهبر فرزانه، حکیم ومجاهدِ شهید ایران» در مواجهه با «نهجالبلاغه» پیشاروی خواننده قرار میدهد.

«نهجالبلاغه»؛ راوی صادقِ انسان مسلمان و انسان آزاده
اهمیت «نهجالبلاغه» در منظومه فکری «رهبر شهید» را نمیتوان تنها در نسبت آن با «انقلاب اسلامی» یا «حکومت دینی» -مردمسالاری دینی- خلاصه کرد. این کتاب (نهجالبلاغه) پیش از آنکه متنی برای ساختاری سیاسی باشد، متنی درباره انسان است؛ انسانی که باید «آزاد»، «مسئول»، «عدالتخواه»، «خداشناس» و برخوردار از «کرامت» باشد.
از همینجا میتوان میان «انسانِ مسلمان» و «انسانِ آزاده» در این منظومه پیوندی روشن برقرار کرد. انسان مسلمان در «نهجالبلاغه» انسانی است که زندگی خود را در برابر حقیقت معنا میکند؛ اما همین پیوند با حقیقت، او را نه تنها به عدمِ پذیرش «ظلم»، «تحقیر» و «سلطه» فرامیخواند، بلکه برعکس، او را به «آزادگی» میرساند.
در «منطق علوی»، «آزادی» بدون «حقیقت» میتواند به سرگردانی تبدیل شود و «حقیقت» بدون «آزادی» نیز در معرض تبدیل شدن به «ابزار قدرت» قرار میگیرد. آنچه «نهجالبلاغه» پیشاروی انسان میگذارد، پیوندی میان «بندگی خداوند» و «آزادگی از غیر» اوست؛ انسانی که خود را در برابر خداوند مسئول میداند، در برابر قدرتهای زمینی نیز کُرنش بیجا نمیکند.
از این زاویه، کتاب «گنجینه بیپایان» تنها کتابی از خیل آثار مرتبط یا درباره «نهجالبلاغه» نیست؛ دعوتی به بازخوانی تصویری از «انسان» است که میتواند در برابر «ظلم» ایستادگی کند؛ «مسئولیت اجتماعی» بپذیرد؛ «عدالت» را مطالبه کند و در عین حال از درون نیز به «اخلاق» و «معنویت» وفادار بماند.

چرا امروز بیش از همیشه نیازمند «نهجالبلاغه» هستیم؟
یکی از پرسشهای اساسی که در کتاب «گنجینه بیپایان» اثر «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» مطرح میشود، نسبت «نهجالبلاغه» با آنِ اکنونِ زمانه ما است. اگر آن کتاب -نهجالبلاغه- محصول قرن نخست هجری است، چرا باید انسان قرن بیستویکم همچنان به آن مراجعه کند؟
پاسخ در این نگاه، در تغییر نکردن برخی پرسشهای بنیادین بشر نهفته است. شکل حکومتها عوض شده، ابزارهای ارتباطی دگرگون شده، ساختارهای اقتصادی پیچیدهتر شده و مناسبات قدرت نیز صورتهای تازهای پیدا کرده است؛ اما پرسشهایی همچون «عدالت چیست؟»، «حاکم چه نسبتی با مردم دارد؟»، «انسان چگونه باید با قدرت رفتار کند؟»، «مسئولیت فرد در برابر جامعه چیست؟» و »چگونه میتوان با ظلم مواجه شد؟»، همچنان پابرجاست.
«نهجالبلاغه» از این جهت، کتابی برای گذشته نیست. سخن آن درباره «انسان» و «جامعه» است و تا زمانی که انسان و جامعه وجود دارند، این پرسشها نیز باقی خواهند ماند.
«رهبر مجاهد و شهید ایران» در یکی از بیاناتی که در کتاب «گنجینه بیپایان» بازتاب یافته، از مجموعهای سخن فرمودهاند که در آن «ایدئولوژی»، «تاکتیک جنگ»، «شیوه حکومت کردن»، «تجربه حکومت کردن»، «اخلاق»، «زهد» و «تقوا» در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند؛ مجموعهای که همان «نهجالبلاغه» است.
این توصیف شاید یکی از روشنترین راهها برای فهم عنوان کتاب (گنجینه بیپایان) باشد؛ گنجینهای که هر بار بخشی از آن آشکار میشود، اما ظرفیت آن پایان نمییابد.

«نهجالبلاغه»؛ آییننامه انقلاب یا فراتر از آن؟
میان تعابیر مهمی که درباره جایگاه «نهجالبلاغه» در اندیشه «رهبر شهید» مطرح شده، تعبیر «آییننامه انقلاب اسلامی» جایگاه خاصی دارد. این تعبیر، «نهجالبلاغه» را از سطح کتابی اخلاقی یا تاریخی فراتر میبرد و آن را در نسبت با تجربهای اجتماعی و سیاسی قرار میدهد.
اما اهمیت این تعبیر در آن است که «انقلاب اسلامی»، در این نگاه، فقط دگرگونیای سیاسی نیست؛ بلکه برآمده از تصویری چندبُعدی از «اسلام» و «انسان» است. اگر اسلام را مجموعهای از عبادات فردی بدانیم، «نهجالبلاغه» بخش مهمی از ظرفیت اجتماعی و سیاسی آن را از دست خواهد داد. همچنین اگر «انقلاب» را نیز تنها و تنها تغییر قدرت بدانیم، بخش اخلاقی و معنوی آن نادیده گرفته میشود.
از همین رو، «نهجالبلاغه» در این منظومه چندبُعدی از «اسلام» و «انسان» میتواند پیونددهنده ساحتهایی چون «ایمان و سیاست»، «معنویت و عدالت»، «اخلاق و حکمرانی» و «فرد و جامعه» باشد. این همان چندبُعدی بودنی است که در این روایت و گزارش بر آن تأکید شده است؛ «نهجالبلاغه»، در این تلقی، بازتاب چندبُعدی بودن «اسلام»، «انسان» و در نتیجه «انقلاب اسلامی» است.

از شرح خطبه تا مطالعه موضوعی
یکی دیگر از وجوه قابل توجه کتاب «گنجینه بیپایان» اثر «رهبر شهید ایران»، توجه به شیوه مطالعه «نهجالبلاغه» است. مسئله تنها این نیست که مخاطب به سراغ این کتاب برود؛ بلکه بسیار از آن مهمتر، چگونگی خواندن نیز اهمیت دارد. در این زمینه، سه شیوه مطرح میشود:
الف) انتخاب بخشهای برجسته «نهجالبلاغه» و شرح و تفصیل آنها
ب) مطالعه یک خطبه از ابتدا تا پایان
ج) مطالعه موضوعی و دستهبندی مطالب بر اساس موضوعات مختلف.
این تقسیمبندی از نکتهای مهم حکایت میکند و آن اینکه «نهجالبلاغه» آنقدر گسترده است که نمیتوان تنها یک راه برای ورود به آن تعیین کرد. خواننده تازهکار ممکن است از گزیدههای برجسته آغاز کند؛ پژوهشگر میتواند خطبهای را بهصورت کامل بررسی کند و کسی که مسئلهای مشخص در ذهن دارد، میتواند به مطالعه موضوعی روی آورد.
در عین حال، تأکید بر مطالعه مستقیم متن اهمیت دارد. در همین زمینه، «سیری در نهجالبلاغه» اثر «شهید مرتضی مطهری» نیز از سوی بخشی از محققان و پژوهشگران بهعنوان یکی از درگاههای مناسب برای آشنایی با این کتاب معرفی شده است؛ اما این معرفی به معنای بینیازی از مراجعه به اصل «نهجالبلاغه» نیست.

از زیبایی کلام تا عمق پیام
اثر ارجمند و گرانسنگِ «نهجالبلاغه» از دیرباز بهعنوان یکی از قلههای نثر و بلاغت عربی شناخته شده است؛ اما در نگاه مطرحشده در کتاب «گنجینه بیپایان»، زیبایی ادبی نباید محتوای آن را تحتالشعاع قرار دهد. یکی از نکات مهم در این زمینه، توجه به تفاوت میان نگاه تاریخی به «نهجالبلاغه» و نیاز انسان امروز است. ممکن است در دورهای، بخشی از توجه گردآورندگان و شارحان به زیبایی لفظ و ساختار ادبی معطوف شده باشد؛ اما انسان امروز، بیش از هر چیز، نیازمند کشف پیام و محتوای این سخنان است.
از همین منظر، تعبیر «تاریخ به سمت حضرت علی(ع) در حرکت است» در منظومه روایی و تاکیدی «رهبر شهید» اهمیت صدچندانی پیدا میکند. معنای این تعبیر را میتوان چنین فهم کرد که هرچه بشر با مسائل پیچیدهتر «قدرت»، «عدالت»، «اخلاق»، «جنگ»، «صلح» و «آزادی» مواجه میشود، نیاز او به سخنی که این مسائل را در پیوند با «معنویت» و «کرامت» انسانی دیده است، بیشتر احساس میشود.
در این نگاه، بیتردید و به تحقیق چنین ادعا کرد و بر تحقق آن ایمان داشت که گذر زمان نه تنها «نهجالبلاغه» را کهنه نمیکند؛ بلکه ممکن است نیازهای تازه بشر، ابعاد تازهای از آن را آشکار کند.

عدالت؛ قلب اجتماعی «نهجالبلاغه»
اگر بخواهیم یکی از برجستهترین مفاهیم اجتماعی کتاب «گنجینه بیپایان» را مشخص کنیم، «عدالت»؛ جایگاهی محوری خواهد داشت. «عدالت» در «منطق علوی»، شعاری انتزاعی نیست. در روابط «حاکم و مردم، در «انتخاب کارگزار»، در «مصرف بیتالمال»، در «برخورد با طبقات مختلف جامعه»، در «مبارزه با فساد» و حتی در «شیوه تصمیمگیری حکومت» معنا پیدا میکند.
از این منظر، نامه امیرالمؤمنین(ع) به «مالک اشتر» فقط متنی تاریخی نیست؛ نمونهای از پیوند «اخلاق» و «مدیریت» است. حاکم در این نامه، با مجموعهای از وظایف و محدودیتهای اخلاقی روبهروست. «قدرت» او مطلق نیست و «مردم» موضوع تصرف او نیستند؛ بلکه امانتی هستند که حاکم در برابر آنها مسئول است.
همین نگاه است که «نهجالبلاغه» را برای مسائل امروز نیز قابل بازخوانی میکند. جامعه معاصر با مسئله «فساد»، «تبعیض»، «نابرابری»، «مسئولیت مدیران»، «نسبت قدرت و اخلاق» و «ضرورت حفظ اعتماد عمومی» روبهروست؛ پرسشهایی که صورت امروزی دارند، اما ریشههایشان در تاریخ انسان بسیار قدیمی است. در نتیجه، کتاب وزین و ارجمندِ «گنجینه بیپایان» تلاش میکند مخاطب را متوجه این نکته کند که مراجعه به «نهجالبلاغه»، بازگشت خاطرهگون به گذشته نیست؛ بلکه بازگشت به منبعی زنده برای اندیشیدن به مسائل ماندگار انسان است.

«گنجینه بیپایان»؛ کتابی برای ورود به یک کتاب
یکی از امتیازهای بلند و بیمنتهای سیر، مداقه، مکاشفه و خروجی بیبدیل، نمونهگون و نادر «رهبر شهید» به نهجالبلاغه» در نسبت آن میراثِ گرانبهای حضرت علی(ع) با مخاطب عمومی است. از همین روی کتاب «گنجینه بیپایان» در بطن و متنِ خود، تام و تمام نگاه، بینش و ادراکِ فقیهی را باز مینمایاند که در کنار لباس و خلعت رهبری سیاسی و دینی؛ میتواند زمینهای برای نزدیک شدن خواننده به متن اصلی فراهم کند.
ساختار ششگفتاری کتاب «گنجینه بیپایان» نیز این امکان را ایجاد میکند که مخاطب، بدون ورود ناگهانی به حجم گسترده مباحث «نهجالبلاغه»، ابتدا تصویری کلی از اهمیت و ظرفیتهای این کتاب به دست آورد. سپس میتواند خود به سراغ «خطبهها»، «نامهها» و «حکمتها» برود و آنچه را در این گفتارها شنیده یا خوانده، در متن اصلی دنبال کند.
از این حیث، کتاب «گنجینه بیپایان» اثر «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره)» برای دو گروه اهمیت مضاعف دارد:
نخست) کسانی که با «نهجالبلاغه» آشنا هستند و میخواهند نگاه منسجمتری به جایگاه آن در منظومه فکری «رهبر شهید» پیدا کنند
دوم) کسانی که هنوز رابطهای جدی با این میراث برقرار نکردهاند و به دنبال نقطه آغاز مناسبی برای این مسیر هستند.
این ویژگی با عنوان کتاب نیز تناسب دارد. «گنجینه بیپایان» خود ادعای پایان دادن به بحث «نهجالبلاغه» ندارد؛ برعکس، نام آن مخاطب را به سمت گنجینهای بزرگتر هدایت میکند که خود کتاب تنها بخشی از راه ورود به آن است.

از میراث شیعی تا میراث انسانی
در نهایت، یکی از مهمترین نکاتی که از مطالعه کتاب «گنجینه بیپایان» میتوان دریافت، ظرفیت فراتر رفتن «نهجالبلاغه» از محدودهای تنها تاریخی است. «نهجالبلاغه» در ریشه و هویت خود، میراثی «شیعی» و «علوی» است؛ اما مفاهیمی چون «عدالت»، «آزادگی»، «کرامت انسان»، «مبارزه با ظلم»، «مسئولیت اجتماعی» و «اخلاق قدرت»، ظرفیت آن را دارند که با زبان انسانی و جهانی نیز فهمیده شوند.
همین ویژگی است که امکان گفتوگوی میان انسان امروز و این متن را فراهم میکند. انسانی که با مسئله «قدرت» مواجه است، میتواند در «نهجالبلاغه» درباره قدرت بخواند؛ انسانی که «عدالت» میخواهد، با «روایت علوی» عدالت مواجه میشود؛ انسانی که در جستوجوی معنای «آزادی» است، میتواند از مفهوم «آزادگی در مکتب علی(ع)» بهره ببرد و انسانی که از شکاف میان «اخلاق» و «سیاست» رنج میبرد، میتواند در سیره امیرالمؤمنین(ع) نمونهای از پیوند این دو را جستوجو کند.
از این منظر، کتاب «گنجینه بیپایان» اثر «رهبر فرزانه، حکیم و شهید ایران» بیش از آنکه کتابی درباره یک کتاب -نهجالبلاغه- باشد، دعوتی برای بازگشت به سرچشمه بزرگ و بیمنتهای الهی است؛ سرچشمهای که در آن «معرفت و عمل»، اخلاق و سیاست»، «فرد و جامعه»، «معنویت و عدالت» در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
کتابی برای آغاز گفتوگو
سیوچهارمین «هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران» با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از ۲۳ تا ۳۰ آبان در حال برگزاری است؛ و چه گفتوگویی عمیقتر از آنکه انسان امروز در برابر متنی بنشیند که قرنها از تولد آن گذشته، اما هنوز پرسشهایش درباره «عدالت»، «انسان»، «قدرت»، «اخلاق» و «حقیقت» برای او تازه است.
کتاب «گنجینه بیپایان» اثر «حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای» در چنین افقی معنا پیدا میکند. کتاب، مخاطب را به «نهجالبلاغه» نزدیک میکند؛ نه برای آنکه این میراث را در گذشته متوقف کند، بلکه برای آنکه امکان خواندن دوباره آن را در متن زندگی امروز فراهم آورد.
در منظومه مکتوب «رهبر شهید ایران»، کتاب زمانی به حقیقت خود نزدیک میشود که از قفسه بیرون بیاید، ذهن را درگیر کند، پرسش بیافریند و سرانجام به فهم و عمل برسد. با همین نگرش با نهایت ایمان میتوان مدعی بود که کتاب «گنجینه بیپایان» از همین جنس است؛ اثری که از شش گفتار درباره «نهجالبلاغه» آغاز میشود، اما مقصد نهاییاش خود «نهجالبلاغه» است؛ گنجینهای که هر بار گشودنش میتواند دریچهای تازه به اسلام، انسان و جامعه بگشاید.
از همین رو، جایگاه کتاب «گنجینه بیپایان» در میان آثار مکتوب «رهبر شهید» را میتوان نه فقط در موضوع آن، بلکه در نوع مواجههای دانست که با یکی از مهمترین متون میراث اسلامی پیشنهاد میکند و آن بازگشت به متن، فهم دوباره آن و جستوجوی پاسخ پرسشهای انسان امروز در کلام «شیر ژیان، امیر بیان، مولای متقیان؛ حضرت امیرالمؤمنان؛ علی(ع) است.
کتاب «گنجینه بیپایان» در نهایت، یک دعوت است؛ دعوت به خواندن کتابی که خود «دعوت به خواندن انسان» است؛ انسانی که اگر بخواهد مسلمان باشد، باید نسبت خود را با «خدا»، «حقیقت» و «جامعه» بشناسد و اگر بخواهد «آزاده» باشد، باید در برابر «ظلم، «فساد» و «تحقیر انسان» سَر فرود نیاورد. شاید راز بیپایان بودن این گنجینه نیز همین باشد که هر نسل، با پرسشهای تازه خود، میتواند به سراغ آن برود و در آینه کلمات حضرت علی(ع)، بار دیگر خود و زمانه خویش را ببیند.




نظر شما