به مناسبت سال روز این واقعه، برای واکاوی زمینههای تاریخی و چرایی شکلگیری این جنایت، با حجتالاسلام دکتر سید محمدامیر طباطبایی، معاون پژوهشی مؤسسه میراث فقاهت خراسان و پژوهشگر تاریخ معاصر به گفتوگو پرداختهایم:
برای شروع، بفرمایید فضای عمومی شهر مشهد در واپسین روزهای آبان سال ۵۷ در چه وضعیتی قرار داشت و ریشه التهابات از کجا آغاز شد؟
برای اینکه درک درستی از رخداد ۲۹ آبان داشته باشیم، ناچاریم تحولات مشهد را در نیمه دوم سال ۱۳۵۷ با دقت مرور کنیم. در آن ماهها شهر مشهد روزهای بسیار پرخروشی را سپری میکرد و تقریباً تمام ارکان جامعه شهری وارد میدان مبارزه شده بودند؛ اعتصابات گستردهای میان پزشکان، اساتید دانشگاه، اصناف بازار و چهرههای حوزوی جریان داشت. دستگاه حاکم پس از آنکه دید توان مهار تظاهرات و اعتصابات شهریور و مهرماه را ندارد، دست به تغییرات پیاپی زد؛ حتی از ۲۱ آبانماه عملاً حکومتنظامی بر مشهد سایه انداخت، استاندار تغییر کرد و ارتش کوشید با مشت آهنین نبض اوضاع را در دست بگیرد، ولی موج بیداری فرونشستنی نبود.
اوج این اصطکاکها در جمعه ۲۶ آبان رخ داد. در آن روز درگیری شدیدی در محدوده چهارراه نادری (شهدای کنونی) و اطراف بیت مرحوم آیتاللهالعظمی سید عبدالله شیرازی میان مردم و نظامیان شکل گرفت که طی آن چند تن از همشهریان ما به شهادت رسیدند و شماری هم مجروح شدند. فردای آن روز، یعنی شنبه ۲۷ آبان، آیتالله شیرازی (ره) عزای عمومی اعلام کردند، بازار و شهر یکپارچه تعطیل شد و اعتصاب کادر درمان در بیمارستان شاهرضا (امام رضای فعلی) به اوج رسید. در چنین شرایط ملتهبی، استاندار و حاکم نظامی تازه منصوبشده مشهد احساس خطر میکردند و برای اثبات اقتدار شکننده خود به دنبال ایجاد یک شوک و قدرتنمایی آشکار بودند.

در این میان، نقش بارگاه منور امام رضا (ع) در تعاملات اجتماعی و مبارزاتی مردم چگونه تعریف میشد؟ چرا حرم همواره مرکز ثقل این وقایع بود؟
ببینید، حرم مطهر در مشهد صرفاً یک مکان زیارتی منفک از زندگی اجتماعی نبوده و نیست؛ حرم همیشه کانون اصلی و نبض تپنده تمام اتفاقات مهم شهر بوده است. در مبارزات سالهای ۵۶ و ۵۷، رفتوآمد و تجمع در صحنهای حرم یک رسم کاملاً جاافتاده و تعریفشده میان نیروهای انقلابی بود، نه یک برنامه اتفاقی. روال کار اینگونه بود که راهپیماییها یا از اطراف بیوت مراجع عظام، بهویژه بیوت مرحوم آیتالله شیرازی و مرحوم آیتالله قمی آغاز میشد و در حرم به نقطه پایانی میرسید، یا اگر تظاهراتی در نقاط دیگر شهر برپا میشد، در نهایت به صحنهای حرم مطهر منتهی میگردید تا مردم در آن فضا قطعنامهها را بخوانند و به سخنرانیها گوش دهند.
از طرف دیگر، هدایت فکری و مدیریت این خیزش عمومی در مشهد بر عهده بزرگان شناختهشدهای بود؛ شخصیتهایی همچون رهبر شهید حضرت آیتالله خامنهای (ره) که از فعالترین و مؤثرترین روحانیون مبارز شهر به شمار میرفتند، در کنار مرحوم آیتالله واعظ طبسی و خطیب شهید حجتالاسلام والمسلمین هاشمینژاد، تجمعات را آرامش و جهت میبخشیدند و روشنگری میکردند. به همین دلیل، صحنهای حرم همواره مبدأ، پناهگاه فکری و میعادگاه همیشگی مبارزان بود.
دقیقاً در بعدازظهر ۲۹ آبان چه اتفاقی افتاد و این ماجرا در صحن و سرای حضرت چگونه شکل گرفت؟
در روز ۲۹ آبان، درگیریهایی در اطراف حرم شکل گرفت و مردم هم طبق روال همیشگی، درون صحن کهنه (صحن انقلاب) تجمع کردند. در این میان، دو نفر از مأموران ساواک که با لباس شخصی میان جمعیت نفوذ کرده بودند، توسط مردم شناسایی و گرفتار شدند. نیروهای رژیم به بهانه نجات دادن این دو ساواکی و متفرق کردن جمعیت، به حرم ورود کردند؛ اما در اصل اینها بهانه بود. استانداری و حاکم نظامی جدید که تازه آمده بود، میخواست از انقلابیها یک «زهر چشم» بگیرد و به همین خاطر به حرم یورش برد. مأموران با ورود به صحن، بدون رعایت هیچ حرمتی به زد و خورد و سرکوب مردم پرداختند و ماجرا به صحن هم ختم نشد؛ حتی تا داخل عتبه مقدسه و اطراف ضریح مطهر پیش رفتند و به سرکوب و متفرق کردن مردم ادامه دادند. با تیراندازی و پرتاب گاز اشکآور به فضاهای داخلی، صحنهها و وضعیت بسیار تلخی به وجود آمد و تعداد زیادی از مردم و زائران مجروح و متأثر از گاز اشکآور شدند؛ رخدادی که یکی از سختترین و تلخترین حوادث سال ۵۷ را در مشهد رقم زد.
با توجه به جایگاه قدسی حرم مطهر، چرا این هتک حرمت تا این اندازه وجدان عمومی و احساسات مذهبی مردم را جریحهدار کرد؟
حرم امام رضا (ع) جدا از اینکه کانون تجمعات بود، یک جایگاه بسیار مقدس و تاریخی داشت؛ این بارگاه همیشه پناه امن مردم بود. در باور دینی و حتی سنتهای تاریخی ما، آستان امام معصوم محل امان است و مردم در هر شرایطی که به این حریم پناه میآوردند، باید از هرگونه تعرضی مصون میماندند. حتی در گذشته اگر خطاکاری هم به حرم پناهنده میشد، کسی به خود جرئت نمیداد حریم امن امام را بشکند. اما جنایت رژیم پهلوی دقیقاً همین بود که دست روی این خط قرمز گذاشت و به مردمی که به درون خانه و حریم امام رضا (ع) پناه آورده بودند، با اسلحه و چکمه حمله کرد. نظامیان به صحن هم بسنده نکردند و تا کنار ضریح مطهر مردم را کتک زدند و گاز اشکآور زدند. بعد از ماجرای به توپ بستن حرم توسط روسها، هیچگاه چنین جسارت و جنایتی به حریم این آستانه نشده بود. همین شکستن حریم امن و بیاحترامی به ساحت حضرت باعث شد این ماجرا فقط یک درگیری معمولی به حساب نیاید؛ بلکه غیرت دینی مردم را به جوش آورد و از رژیمی که روزهای آخرش را میگذراند، کینه و انزجار بهمراتب عمیقتری در دل همه ایجاد کرد.

واکنش بیوت مراجع و علمای مشهد به این جنایت چطور بود و این اتفاق چه بازتابی در سطح کشور داشت؟
بعد از این هتک حرمت، فضای مشهد و کشور کاملاً دگرگون شد. بلافاصله مرحوم آیتاللهالعظمی شیرازی موضع بسیار قاطعی گرفتند و فردای آن روز، یعنی ۳۰ آبان را در مشهد تعطیل عمومی اعلام کردند. حضرت امام خمینی (ره) و مراجع بزرگ قم مثل آیات عظام گلپایگانی و مرعشی نجفی با صدور بیانیههای تند، این حمله به روضه منوره و زائران را به شدت محکوم کردند. ماجرا آنقدر برای رژیم رسوایی به بار آورد که حتی استاندار نظامی و نایبالتولیه برای آرام کردن اوضاع، آمدند پشت رادیو مشهد و رسماً از مردم عذرخواهی کردند و وعده پیگیری دادند؛ ولی مشخص بود که این حرفها دیگر اثری ندارد و خشم مردم فروکش نمیکند.
از طرف دیگر، بزرگان مشهد اعم از علما و چهرههای شاخص روحانیت مبارز، هوشیارانه میدان را مدیریت کردند و نگذاشتند این واقعه به فراموشی سپرده شود. همین موضوع باعث شد موج اعتراضات و اعتصابات، هم در شهرهای مختلف خراسان و هم در سراسر کشور فراگیر شود و مردم این خشم و انگیزه را تا سرنگونی کامل رژیم حفظ کنند.
به عنوان سخن پایانی، پیام و درس ماندگار واقعه ۲۹ آبان در تاریخ آستان قدس رضوی چیست؟
پیام اصلی این حادثه این است که غیرت دینی مردم و پیوندشان با امام رضا (ع)، چیزی نیست که با زور اسلحه و ارعاب مهار شود. رژیم پهلوی تصور میکرد اگر به حریم حرم مطهر که کانون حضور مردم بود حمله کند و زهر چشم بگیرد، شعلههای اعتراض خاموش میشود؛ اما تعرض به این بارگاه مقدس دقیقاً اثر عکس گذاشت و سقوط حکومت را جلو انداخت.
از طرف دیگر، ایستادگی مردم و هوشیاری علمای مشهد که نگذاشتند این واقعه به فراموشی سپرده شود، نشان داد که حرم امام رضا (ع) همواره پناه و نقطه اتکای واقعی مردم در روزهای سخت بوده است. این تاریخ به ما یادآوری میکند که ایستادن در برابر مقدسات و باورهای ریشهدار مردم، عاقبتی جز شکست و سرنگونی نخواهد داشت.




نظر شما