نشست تخصصی «مدلی برای تحلیل وضعیت اخلاق کاربردی در سطح ملی» به همت پژوهشکده معارف اسلامی در جهان معاصر، با ارائه علی دیزانی، پژوهشگر اخلاق و فلسفه فناوری در دانشگاه صنعتی دلفت هلند، و دبیری یاسر دلشاد، عضو هیئت علمی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، روز چهارشنبه ۲۷ آبانماه با حضور استادان و پژوهشگران در محل این بنیاد برگزار شد.
از اخلاق فردی تا مسئولیت حرفهای
دیزانی در آغاز، با اشاره به تجربه تحصیل و فعالیت خود در رشته مهندسی عمران و مطالعات حوزوی و تدریس اخلاق در دانشگاه صنعتی امیرکبیر گفت: یکی از مسائلی که در فعالیتهای حرفهای با آن روبهرو شدم، فاصله میان پایبندی افراد به اخلاق شخصی و عملکرد آنان در جایگاه مهندس بود؛ افرادی که در زندگی فردی، انسانهایی خوشنام و متعهد بودند، اما در انجام مسئولیتهای حرفهای خود با کاستیهایی مواجه میشدند.
وی افزود: آموزش عمومی اخلاق، بهتنهایی پاسخگوی همه نیازهای حرفهای دانشجویان مهندسی نیست. مهندسان باید با مسئولیتهای اخلاقی مرتبط با طراحی، تولید و اجرای پروژهها و چگونگی تصمیمگیری در موقعیتهای دشوار و تعارضهای اخلاقی نیز آشنا شوند.
این پژوهشگر با تشریح دو حوزه مورد توجه در اخلاق مهندسی اظهار کرد: بخشی از این مباحث، به مسئولیتها و رفتار حرفهای مهندسان مربوط میشود و بخش دیگر، آثار و پیامدهای اخلاقی فناوری را بررسی میکند؛ برای نمونه، در توسعه هوش مصنوعی باید درباره پیامدهای آن برای انسان و جامعه مطالعه کرد و نتایج این بررسیها را در فرایند توسعه فناوری به کار گرفت.
وی سلامت، ایمنی و رفاه عمومی را از ارزشهای مهم در اخلاق مهندسی برشمرد و گفت: تصمیمهای مهندسی باید با توجه به این ارزشها گرفته شوند و در موقعیتهای تعارض نیز حفاظت از سلامت و ایمنی مردم اهمیت اساسی دارد.
چرا فعالیتهای اخلاقی به نهادینهشدن نمیانجامد؟
دیزانی با مرور تجربه برگزاری دورهها و همایشها، تشکیل کمیتههای اخلاق و تدوین ضوابط حرفهای در کشور بیان کرد: پرسش اصلی من این بود که چرا با وجود فعالیتهای متعدد، اخلاق مهندسی آنگونه که انتظار میرود نهادینه نمیشود و چگونه میتوان موانع و عوامل مؤثر بر این فرایند را شناخت.
وی ادامه داد: برای پاسخ به این مسئله، ابتدا باید بتوانیم تصویری منسجم از وضعیت اخلاق مهندسی در یک کشور به دست آوریم. مطالعه جداگانه آموزش، پژوهش، قوانین یا فعالیت سازمانهای حرفهای، همه واقعیت را نشان نمیدهد؛ باید اجزای این مجموعه و ارتباط آنها با یکدیگر بررسی شود.
این پژوهشگر، شناخت وضعیت اخلاق مهندسی در کشورهای مختلف و شناسایی عوامل مؤثر بر نهادینهشدن آن را دو پرسش محوری پژوهش خود عنوان کرد و افزود: مقایسه کشورها زمانی سودمند خواهد بود که ابزار مشخصی برای شناخت فعالیتها، بازیگران و روابط میان آنها در اختیار داشته باشیم.
چارچوبی با سه حوزه و سه سطح
دیزانی در تشریح مبنای روششناختی پژوهش خود گفت: برای تدوین این مدل، از چارچوب «تحلیل و توسعه نهادی» الینور استروم استفاده کردم؛ چارچوبی که امکان بررسی موقعیتهای کنش، بازیگران، تعاملات و پیامدهای فعالیت آنان را با توجه به قواعد و شرایط محیطی فراهم میکند.
وی توضیح داد: در این نگاه، رفتار افراد و سازمانها تحت تأثیر مجموعهای از قواعد رسمی و غیررسمی، ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی و شرایط مادی و فیزیکی قرار دارد. از سوی دیگر، نتایج تعاملات نیز میتواند در طول زمان بر همین عوامل اثر بگذارد.
این پژوهشگر، مدل ارائهشده را متشکل از سه حوزه «پژوهش»، «آموزش» و «رفتار حرفهای» در سه سطح «حکمرانی و سیاستگذاری»، «سازمانی» و «عملیاتی» معرفی کرد و افزود: از ترکیب این حوزهها و سطوح، ۹ بخش شکل میگیرد که میتوان فعالیتهای اخلاق مهندسی در یک کشور را در آنها بررسی کرد.
وی برای توضیح این تقسیمبندی گفت: در حوزه پژوهش، یک سطح به سیاستها و جهتگیریهای کلان اختصاص دارد، سطح دیگر شامل مدیریت و برنامهریزی سازمانهای پژوهشی است و در سطح عملیاتی، پژوهشگران به تولید مقاله، کتاب و دیگر فعالیتهای علمی میپردازند. در آموزش نیز باید نسبت میان سیاستهای کلان، برنامهریزی دانشگاهها و آنچه در کلاس درس میان استاد و دانشجو اتفاق میافتد، بررسی شود.
دیزانی ادامه داد: در حوزه رفتار حرفهای نیز صرف تدوین یک ضابطه کافی نیست؛ باید دید سازمانهای حرفهای چگونه برای اجرای آن برنامهریزی میکنند و این برنامهها چه نسبتی با رفتار واقعی مهندسان در شرکتها و محیطهای کاری پیدا میکند.
وی با اشاره به تأثیر شرایط بیرونی بر این مجموعه افزود: تحولات اقتصادی و سیاسی، جنگ و تغییر اولویتهای کشور میتواند بر میزان توجه، منابع و فرصتهای اختصاصیافته به توسعه اخلاق حرفهای اثر بگذارد؛ بنابراین، تحلیل وضعیت اخلاق مهندسی باید این زمینهها را نیز در نظر بگیرد.
حکمرانی اخلاق، فراتر از فعالیت دولت
این پژوهشگر در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه نهادهای غیردولتی در مدل ارائهشده تأکید کرد: مقصود از سطح حکمرانی، محدودکردن سیاستگذاری به دستگاههای دولتی نیست. ممکن است بخشی از این وظایف را انجمنهای حرفهای و نهادهای غیردولتی بر عهده داشته باشند؛ آنچه اهمیت دارد، شناسایی محل تصمیمگیری و نحوه ارتباط آن با دیگر سطوح است.
وی با اشاره به مطالعات تطبیقی خود درباره آمریکا و هلند گفت: نقش دولت، دانشگاه، انجمنهای حرفهای و نهادهای تأمینکننده منابع در کشورها یکسان نیست و باید این تفاوتها را در تحلیل مسیر توسعه اخلاق مهندسی در نظر گرفت.
دیزانی همچنین بررسی تاریخی را برای شناخت روند نهادینهشدن اخلاق ضروری دانست و اظهار کرد: این چارچوب میتواند تصویری از وضعیت یک کشور در مقطعی مشخص ارائه دهد، اما برای فهم مسیر تحول باید پرسید توجه به اخلاق مهندسی چرا شکل گرفته، چگونه توسعه یافته و چه افراد و نهادهایی در آغاز و تداوم آن نقش داشتهاند.
وی افزود: این مدل میتواند مبنایی برای بررسی دیگر شاخههای اخلاق کاربردی، از جمله اخلاق رسانه و اخلاق محیطزیست نیز قرار گیرد؛ البته استفاده از آن در هر حوزه، نیازمند توجه به ویژگیها و مسائل همان حوزه است.
همکاری علوم انسانی و مهندسی در متن پروژهها
دیزانی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تجربه حضور در دانشکده فناوری، سیاستگذاری و مدیریت دانشگاه صنعتی دلفت گفت: حل مسائل پیچیده جامعه، نیازمند همکاری علوم مهندسی و علوم انسانی است و این همکاری باید در فرایند تعریف و اجرای پروژهها شکل بگیرد.
وی افزود: در چنین رویکردی، پژوهشگر اخلاق یا فیلسوف فناوری، همزمان با توسعه فناوری با مهندسان گفتوگو میکند تا ملاحظات انسانی و اجتماعی از ابتدا مورد توجه قرار گیرد.
این پژوهشگر، شکلگیری زبان مشترک میان رشتهها را از پیشنیازهای این همکاری دانست و بیان کرد: پژوهشگر اخلاق مهندسی باید با مسائل، مفاهیم و واقعیتهای حرفه مهندسی آشنا باشد و بتواند با مهندسان گفتوگو کند. از سوی دیگر، متخصصان فنی نیز باید ضرورت بهرهگیری از دانش علوم انسانی را در حل مسائل بپذیرند.
وی با اشاره به مطالعات علم و فناوری و فلسفه فناوری، بر ضرورت تقویت دانش پشتیبان اخلاق مهندسی در کشور تأکید کرد و گفت: شناخت رابطه فناوری و جامعه و بررسی پیامدهای اجتماعی فناوری، به پژوهشهای اخلاقی کمک میکند تا به مسائل واقعی نزدیکتر شوند.
اخلاق مهندسی اسلامی به پژوهش مسئلهمحور نیاز دارد
دیزانی در پاسخ به پرسشهای مطرحشده درباره نسبت مبانی دینی و اخلاق کاربردی اظهار کرد: میان مباحث اخلاق هنجاری و نیازهای عملی حرفهها فاصلهای وجود دارد که باید با پژوهش تخصصی و همکاری مستمر پژوهشگران اخلاق و مهندسان برای کاهش آن تلاش کرد.
وی تأکید کرد: تدوین اخلاق مهندسی اسلامی، با ترجمه چند اثر و افزودن تعدادی آیه و روایت به آنها محقق نمیشود؛ این کار به شناخت دقیق مسائل حرفهای، پژوهش در مبانی و ارائه راهکارهایی نیاز دارد که در موقعیتهای واقعی به تصمیمگیری مهندسان کمک کند.
این پژوهشگر افزود: مراکز پژوهشی میتوانند با فراهمکردن زمینه همکاری متخصصان علوم اسلامی و مهندسان، در شکلگیری این مطالعات و تولید دانش متناسب با نیازهای جامعه نقشآفرینی کنند.
ضرورت تبدیل ارزشهای اخلاقی به شاخصهای قابلسنجش
احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، نیز در بخش گفتوگوی این نشست، بر ضرورت کاربردیشدن مفاهیم اخلاقی تأکید کرد و گفت: برای واردکردن اخلاق به زندگی مردم و محیطهای حرفهای، باید مفاهیم کلی را به ملاکها، زیرملاکها و نشانگرهایی تبدیل کنیم که امکان شناخت و سنجش آنها وجود داشته باشد.
وی با بیان اینکه گفتوگو با مهندسان به بیان دقیق و قابلارزیابی نیاز دارد، افزود: درباره ارزشی مانند امانتداری، باید بتوان توضیح داد که این ویژگی در یک مسئولیت مشخص چگونه شناخته و ارزیابی میشود. باقیماندن در سطح مفاهیم انتزاعی، پاسخگوی نیازهای عملی نیست.
قراملکی همچنین با اشاره به حساسیت فعالیتهای عمرانی در اماکن مقدس و فضاهای برخوردار از میراث تاریخی و فرهنگی اظهار کرد: اقداماتی مانند گودبرداری یا اجرای طرحهای عمرانی در این محیطها، با ملاحظات فرهنگی، اجتماعی و دینی همراه است و بررسی آنها به همکاری مهندسان عمران و معماری با پژوهشگران علوم انسانی نیاز دارد.
وی با اشاره به موضوع «میراث زنده»، بر بهرهگیری از ظرفیت مطالعات اخلاق حرفهای در بررسی این مسائل و گسترش همکاری میان متخصصان رشتههای مختلف تأکید کرد.





نظر شما