نقش تأمین نیروی انسانی را با بیش از 5/9 درصد کل اعزامهای کشور، به خود اختصاص داد. در این بخش به معرفی کوتاه  یگانهای عمده خراسانی حاضر در عرصه نبرد با دشمن در طول دوران دفاع مقدس می‌پردازیم:

یگانهای ارتش جمهوری اسلامی  لشکر 77 پیروز ثامن‌الائمه(ع)

 لشکر 77 پیاده خراسان یکی از نخستین یگانهای ارتش جمهوری اسلامی ایران بود که با آغاز تهاجم دشمن بعثی برای حضور در منطقه، مأموریت یافت. یکی از افتخارات بزرگ لشکر 77 عملیات کلیدی و غرورآفرین ثامن‌الائمه(ع) است. این عملیات پس از آنکه امام خمینی (ره) فرمودند: «حصر آبادان باید شکسته شود»، توسط رزمندگان این لشکر و با کمک سپاه پاسداران، ژاندارمری و نیروهای مردمی در یکم مهر 1360 اجرا شد. بعد از این عملیات، لشکر 77 پیاده، به لشکر 77 پیروز ثامن‌الائمه(ع) تغییر نام یافت. جدا از عملیات غرورآفرین ثامن‌الائمه(ع)، این لشکر در بیش از20 عملیات بزرگ  دیگر از جمله عملیات  فتح‌المبین، قادر، خیبر، بدر، نصر، مرصاد و ...  نقش آفرینی کردند.

  پایگاه پدافند هوایی امام رضا(ع)

پایگاه پدافند هوایی امام رضا(ع) مستقر در مشهد، وابسته به نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران که بعدها به صورت پایگاه چهاردهم شکاری ارتش درآمد، در طول دوران دفاع مقدس، علاوه بر دفاع هوایی از رزمندگان اسلام در مناطق جنگی، نقش قابل توجهی در خدمات ترابری هوایی رزمندگان خراسانی ارایه داد.

یگانهای رزم خراسانی سپاه، بسیج و 
جهاد سازندگی

  تیپ و لشکر 21 امام رضا (ع)

خراسان، اولین تیپ پیاده‌اش را به نام امام رضا(ع) به فرماندهی شهید محمد مهدی خادم‌الشریعه، تشکیل داد. این یگان رزمی از رزمندگانی که با استعداد بیش از سه گردان پیاده و گردانهای پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی در منطقه عمومی شهر بستان، در عملیات طریق‌القدس شرکت داشتند، در تاریخ 10/10/60 اعلان موجودیت رسمی کرد و همزمان با به عهده گرفتن خط پدافندی چزابه، اولین ایستگاه صلواتی شامل قسمتهای نانوایی، حمام و کفاشی را در شهر بستان راه اندازی کرد. گفتنی است که خراسان همزمان، خط پدافندی در حاشیه رود کرخه در منطقه شهر شوش را نیز به عهده داشت.

در زمستان سال 64  رزمندگان استان سمنان  هم تحت امر لشکر امام رضا (ع) قرار گرفتند و تیپ 12 قائم آل محمد(ص) به فرماندهی جانشین وقت لشکر، سردار غلامرضا احمدی فرمانده کنونی سپاه امام‌رضا(ع) تشکیل شد که تا  پایان جنگ تحت امر این لشکر بودند و پس از دفاع مقدس تحت امر لشکر 27 حضرت رسول (ص) به نام تیپ 12 قائم آل محمد (ص) مستقر در سمنان ادامه مأموریت داده‌اند.

  تیپ و لشکر ویژه شهدا

 زمینه تشکیل نخستین یگان رزمی رسمی متشکل از رزمندگان خراسانی (گردان شهدا) در روزهای نخست فروردین سال 1359 (مدتها پیش از آغاز جنگ تحمیلی) در کردستان فراهم آمد. موفقیتهای این گردان در عملیاتهای مختلف در خطه کردستان باعث شد تا زمینه تشکیل تیپ ویژه شهدا فراهم آید.

سردار شهید محمد بروجردی (فرمانده وقت منطقه کردستان) که شاهد درخشش رزمندگان خراسانی در خطه کردستان بود، با سفر به مشهد و تهران و بیان طرحها و نیازهای مناطق درگیر کردستان و آذربایجان غربی و... پیشنهاد تشکیل تیپی با نیروهای موجود خراسان داد و در نهایت موافقت فرماندهان خراسان برای تأمین نیروی مورد نیاز این یگان را جلب کرد. (مذاکرات تا آذرماه سال 60 به طول انجامید) و در این تاریخ  کارتشکیل تیپ به صورت جدی  دنبال شد و در اردیبهشت سال 61 عملاًَ تیپ ویژه شهدا به فرماندهی شهید محمد بروجردی در پادگان جلدیان پیرانشهر اعلام موجودیت کرد.

با شهادت سردار شهید محمد بروجردی، سردار شهید گنجی زاده جایگزین ایشان شد. مرحوم چنگیز عبدی فر از خراسان نیز دوره‌ای عهده دار فرماندهی این تیپ شد و پس از ایشان نیز سردار شهید محمود کاوه که از مهر ماه سال 59 مسؤول عملیات بود، فرماندهی این تیپ را به عهده گرفت.

فرماندهی لشکر ویژه شهدا پس از شهادت سردار شهید کاوه به سردار منصوری، جانشین وی سپرده شد که تا روزهای پایان جنگ ادامه یافت. در سالهای اخیر و با تغییراتی که در سازمان رزم سپاه به وجود آمد، لشکر ویژه شهدای سابق در سال 1391 به عنوان یکی از  تیپهای لشکر پنج نصر سازمان یافت و بعد‌ها لشکر عملیاتی مردم‌پایه پنج نصر جایگزین سازمان پیشین شد.

   تیپ 18 جوادالائمه (ع)

 با توجه به افزایش تعداد داوطلبان و رزمندگان خراسانی برای حضور در جبهه جنوب، در دی ماه سال 60 از سوی ستاد مرکزی سپاه پاسداران دستور استقرار دو گردان از نیروهای خراسان در خط شوش (حاشیه رود خانه کرخه) صادر و به منظور اجرای این دستور، فرماندهان جنگ  فرمانده خراسانی سردار عباس شاملو را از ایلام فراخواندند و مسؤولیت خط محور شهر شوش به دشت عباس و چنانه را به ایشان سپردند. (در این زمان سردار عباس شاملو از سپاه خراسان، مسؤول عملیات و پشتیبانی سپاه استان ایلام بود) . این نیروها مستقل از نیروهای مستقر دربستان - تیپ 21 امام رضا(ع) - در عملیات فتح‌المبین شرکت کردند و با تصرف توپخانه دشمن در منطقه، کارنامه درخشانی را به جا گذاشت؛ و پس از عملیات فتح‌المبین که به استانهای بزرگ و نیرو خیز کشور دستور تشکیل تیپهای سپاه را دادند، در تاریخ 14 فروردین ماه 1361 دومین تیپ سپاه خراسان به نام تیپ 18 جوادالائمه (ع) و به فرماندهی سردار عباس شاملو تشکیل و سایت چهار (ابو صلیبی خات) محل استقرار عقبه‌اش تعیین شد.این تیپ در عملیاتهای بیت‌المقدس، رمضان، حسین بن علی(ع)، مسلم بن عقیل، محرم و والفجر مقدماتی شرکت داشت و در مناطق پاسگاه زید، سومار (نفت شهر) جبل حمرین و فکه خط پدافندی داشته است.

  لشکر 5 نصر

 همزمان با عملیات مسلم بن عقیل در تاریخ 15/ 7/61 از ستاد کل دستور تشکیل تیپ سوم سپاه (تیپ امام موسی کاظم علیه‌السلام) خراسان صادر و برادر سعید ثامنی پور فرمانده و شهید ابوالفضل رفیعی‌سیج به عنوان جانشین آن تیپ تعیین شدند. 

 کمی بعد و همزمان با عملیات محرم در تاریخ 15/8/61 تیپ چهارم سپاه خراسان به نام امام صادق (ع) نیز به سازمان رزم سپاه خراسان اضافه شد تا مقدمه تشکیل لشکر پنج نصر فراهم شود. 

لشکر پنج نصر اولین لشکری بود که از سپاهیان استان خراسان و قبل از عملیات والفجر مقدماتی، سازماندهی آن با درایت شهید حسن باقری در دستور قرار گرفت و چون عملیات در شرف انجام بود، دستور تشکیل رسمی و معارفه افراد به بعد از عملیات موکول شد.

این لشکر از ترکیب سه تیپ (تیپ 18 جوادالائمه(ع) به عنوان هسته مرکزی به فرماندهی سردار شاملو، تیپ امام صادق(ع) به فرماندهی سردارشهید برونسی و تیپ امام موسی کاظم(ع) به فرماندهی سعید ثامنی پور در تاریخ 25/11/61 تشکیل شد.

 اولین فرمانده این لشکر شهید حسن باقری بود که تنها 10 روز در این سمت باقی ماند و به لقاء ا... پیوست. پس از ایشان، سردار حمیدی نیا، سردار مرتضی قربانی از اصفهان، سردار باقر قالیباف، سردار اسماعیل قاآنی و سردار شهید جواد مهدیانپور تا پایان جنگ عهده دار فرماندهی این لشکر شدند. سازمان لشکر پنج نصر بعد از پایان جنگ و تا زمان تغییر سازمان سپاه در سال 1387 تداوم یافت.

  گروه توپخانه 61 محرم

 نیروهای سپاه در استان کرمانشاه و آذربایجان و به طور کلی جبهه‌های غرب کشور با به امانت گرفتن قبضه‌های توپخانه 105 میلی‌متری از ارتش،  کارشان را در پادگان ابوذر شروع کردند و در عملیات بازی دراز قدرت و فکر خود را به فرماندهان نشان دادند.

نیروهای جبهه‌های جنوب پس از به غنیمت گرفتن قبضه‌های 122 و... از ارتش عراق در عملیاتهای فتح‌المبین و بیت‌المقدس و... در یگانهای خود واحدهای توپخانه را تشکیل دادند.

پس از شروع به‌کار توپخانه‌ها به شکل مذکور، فرماندهان به فکر ساماندهی یگانی به استعداد گروه یا تیپ توپخانه صحرایی افتادند؛ و از نیمه دوم سال 1361 بحث جدی شد و سرانجام در آبان ماه این سال همزمان با ماه محرم اولین گروه توپخانه سپاه با جمع آوری قبضه‌های پراکنده و... به فرماندهی برادر سردار شهید حسن غازی تأسیس و شروع بکار کرد.

     با توجه به سنتی که در ایران قبل و بعد از انقلاب برای نامگذاری یگانهای نظامی بود که یک اسم و شماره‌ای را انتخاب می‌کردند، با توجه به همزمانی ماه محرم و عزاداری‌های مقدس برای نیروهای پاسدار و تشکیل این یگان در این زمان، نام گروه توپخانه 61 محرم (یعنی تشکیل در ماه محرم سال 61 و مأموریت برای اهداف امام حسین علیه‌السلام، شعار هیهات مناالذله را برگزیده و آرم توپخانه را با استعانت از آیه شریفه قرآن کریم  (و مارمیت از رمیت ولکن ا... رمی) طراحی کردند.

این یگان ابتدا تحت امر قرارگاه کربلای سپاه و سپس تحت امر عملیاتی قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) به انجام مأموریت پرداخت.

گروه توپخانه 61 محرم در تاریخ 21/6/62 از ستاد مرکزی توپخانه سپاه منفک و مستقل شد. اگرچه نیروهایی از سایر استانها هم در گروه توپخانه 61 محرم مشغول بودند، اما اکثر نیروها از استان خراسان بزرگ بودند بویژه از تاریخ 7/6/63  این گروه به طور رسمی تحویل سپاه چهارم (خراسان) شد.

تشکیل اولین گروه توپخانه عمل کلی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با عنوان گروه توپخانه 61 محرم به منظور پشتیبانی آتش پرحجم از یگانهای رزمی خراسان و سایر یگانهای سپاه و گاه ارتش جمهوری اسلامی که موجب بالا بردن توان رزم نظام جمهوری اسلامی شد و هم اکنون در شهرستان تربت حیدریه استقرار دارد.

  تیپ (گروه) مهندسی 45 جوادالائمه (ع)

 این یگان مهندسی رزمی پس از تشکیل،  دوشادوش جهاد سازندگی مشغول ایجاد خاکریزها و سنگرها، ایجاد و برداشت موانع پیشروی رزمندگان خراسان شد. کمک به یگانهای استانهای فاقد این توانایی، راهسازی برای تسهیل حرکت رزمندگان، ایجاد پلهای لازم و... از جمله فعالیتهای این یگان به شمار می‌آید. این یگان،  پس از دفاع مقدس،  با عنوان تیپ 47 سلمان  در سبزوار مستقر شده است.

   تیپ 313 حر

 این یگان اطلاعات رزمی پشتیبانی اطلاعاتی قرارگاه کربلای سپاه و یگانهای رزمی خراسان را انجام می‌داد.

 رزمندگان این یگان سربازان گمنامی بودند که بارها عمق منطقه دشمن را در می‌نوردیدند و باعث اشراف اطلاعاتی ایران اسلامی می‌شدند. تیپ 313 حر با همت سردار شهید سید علی حسینی ابراهیم آباد تشکیل و حدود 60 درصد نیرو و امکاناتش از ستاد پشتیبانی خراسان تأمین می‌شد.

  تیپ 88 انصار‌الرضا(ع)

 این یگان با کمک لشکرهای ویژه شهدا، پنج نصر و 21 امام رضا(ع) به منظور حفاظت از مرزهای تصرف شده استانهای خوزستان و ایلام و کرمانشاه و... تشکیل شد که سردار شهید حسینی محراب را به عنوان اولین فرمانده در کارنامه خود دارد. این یگان هم اکنون در  خراسان جنوبی استقرار دارد.

 پشتیبانی از سایر یگانها

علاوه برآنچه گذشت، فرماندهان و رزمندگان بسیجی و سپاهی خراسان، در شکل‌گیری و هدایت یگانهای رزم سایر استانها هم نقش عمده‌ای داشته‌اند.

 به عنوان مثال  تأمین 80 درصد نیروی انسانی و تجهیزات و پشتیبانی لشکر مهندسی 43 امام علی(ع) که  تحت امر قرارگاه رمضان به  اجرای امور مهندسی شمال غرب کشور  می‌پرداخت، در ابتدا از رزمندگان خراسانی شکل گرفت. 

خراسانی‌ها همچنین در  تشکیل سپاه شهرستان کامیاران و تشکیل تیپ 72 شهیدهاشمی‌نژاد نقش مهمی داشتند، همان گونه که بخش عمده نیروی انسانی قرارگاه‌های نجف و سلمان سپاه پاسداران با استفاده از عزیزانی چون سردار دلاور شهید نور علی شوشتری  سازمان یافته‌بود. رزمندگان و فرماندهان خراسانی همچنین بخش قابل توجهی از سازمان رزم قرارگاه برون‌مرزی رمضان را هم تشکیل می‌دادند.

  پشتیبانی مردمی رزم

 خدمات بی‌دریغ مهندسی رزمی، مهندسی پزشکی و ... جهاد سازندگی خراسان که علاوه بر تأمین نیازمندی‌های نیروها و یگانهای سپاه و ارتش خراسان تمامیت جنگ را پشتیبانی نمود که زبانزد خاص و عام شد و ستاد پشتیبانی جنگ آن بارها مورد تشویق فرماندهان سپاه و ارتش و مقامهای بالای نظام واقع شد؛ و همزمان با جنگ، گل لبخند را بر لبهای روستانشینان می‌کاشت.

 تشکیل مجموعه ستاد پشتیبانی جنگ سپاه پاسداران خراسان در مشهد، برای  تهیه و تأمین اقلام مورد نیاز رزمندگان خراسان با جمع‌آوری هدایای مردمی که ظرفیت بالایی از تهیه و دوخت البسه مورد نیاز، تهیه و تا مین هزینه‌های خرید خودروهای سبک و سنگین مورد نیاز، تهیه و تأمین اقلام غذایی و تنقلات رزمندگان یگانهای خراسان و دیگر یگانهای کشور را عهده‌دار بود، هنوز در یادها باقی مانده‌است.

 فعالیتهای بهداری و ایجاد بیمارستانهای صحرایی، پستهای امداد و اورژانس، انتقال و بستری مجروحان و جانبازان از جبهه و کمک به بیمارستانهای شهرهای استان و ایجاد بیمارستان امام حسین (ع) مشهد گوشه‌های دیگری از فعالیتهای یگانهای رزم خراسان است. 

 ختم کلام

خراسان بزرگ در دوران دفاع مقدس،  علاوه بر اعزام ده‌ها هزار نفر نیروی کادر از ارتش، سپاه، جهاد و نیروهای انتظامی، بیش از 300 هزار نفر بسیجی به یگانهای رزم اعزام کرد.

این خطه با یگانهای رزمی که در بالا ذکر شد، در 98 عملیات کوچک یک تا سه روز، و عملیاتهای بزرگ چهار تا 70 روز، مثل والفجر هشت و کربلای پنج، علاوه بر شبیخونها و تکهای محدود گردانی، در هشت سال دفاع مقدس حضوری کم‌نظیر داشته است.

حضور تأثیرگذار دلاوران خراسانی در میادین نبرد، در کنار کمک جدی به حفظ استقلال و تمامیت ارضی جمهوری اسلامی و ناکامی دشمنان، به شهادت، جانبازی و اسارت تعداد زیادی از بهترین جوانان این خطه انجامید که تقدیم 23000 شهید استانهای خراسان از آن جمله است و آنچه از آرامش و آسایش و عزت و سربلندی داریم، بخشی از میراث جاودانه آنهاست.