تجربه پروژههای بزرگی همچون «مسکن مهر» و «نهضت ملی مسکن» نشان داد که ساخت گسترده واحدهای ملکی بدون پشتوانه مالی پایدار، در اقتصاد تورمی ایران با موانع متعددی روبهرو میشود. اکنون دولت چهاردهم با اجرای طرحی تحت عنوان «آشیان» تلاش دارد الگوی جدیدی از حمایت مسکنی را برای دهکهای متوسط و کمدرآمد اجرایی کند.
مسکن مهر و نهضت ملی؛ دو تجربه پرهزینه
پروژه مسکن مهر که از سال ۱۳۸۶ آغاز شد، قرار بود میلیونها خانوار را صاحب خانه کند، اما افزایش هزینههای ساخت، کمبود منابع و طولانی شدن زمان اجرا باعث شد بخش بزرگی از واحدها سالها نیمهتمام باقی بمانند.
نهضت ملی مسکن نیز که از سال ۱۴۰۰ کلید خورد، با هدف ساخت سالانه یک میلیون واحد مسکونی طراحی شد، اما این طرح هم با سه مانع اساسی شامل کمبود تسهیلات بانکی، ناتوانی متقاضیان در تامین آورده و نبود زیرساختهای شهری مواجه شد.
طبق آمارها، از حدود ۸۵۸ هزار واحد حمایتی تعریفشده در نهضت ملی، تنها بخشی موفق به دریافت تسهیلات بانکی شدند و بسیاری از پروژهها به دلیل افزایش هزینه ساخت، با کندی پیش میروند.
جهش هزینه ساخت؛ فشار مضاعف بر متقاضیان
افزایش قیمت مصالح ساختمانی در ماههای اخیر، بخصوص پس از نوسانات ناشی از جنگ رمضان، هزینه ساخت پروژههای مسکونی را به شدت بالا برده است. برآوردها نشان میدهد هزینه ساخت هر متر مربع واحد مسکونی پیش از این حدود ۳۰ میلیون تومان بوده و اکنون با رشد قیمت نهادههای ساختمانی، این رقم افزایش قابل توجهی یافته است.
در چنین شرایطی، حتی افزایش سقف تسهیلات نهضت ملی مسکن از ۶۵۰ به ۸۵۰ میلیون تومان نیز نمیتواند به طور کامل شکاف میان هزینه ساخت و توان مالی متقاضیان را پوشش دهد؛ چرا که افزایش وام، اقساط سنگینتری را نیز به خانوارها تحمیل میکند.
فروش امتیاز مسکن ملی؛ رانت به جای حمایت
بررسیها نشان میدهد بخشی از متقاضیان طرحهای حمایتی، به دلیل ناتوانی در تامین آورده یا پرداخت اقساط، امتیاز واحدهای خود را واگذار میکنند. این موضوع موجب شده برخی سفتهبازان ملکی با خرید امتیازها، از رانت زمین و تسهیلات دولتی بهرهمند شوند.
آمارها همچنین نشان میدهد تنها ۳۷ درصد متقاضیان پروژههای حمایتی در دهکهای پایین درآمدی قرار دارند و بخش قابل توجهی از ثبتنامکنندگان از دهکهای بالاتر جامعه هستند؛ موضوعی که انتقادها نسبت به انحراف طرحهای حمایتی از اهداف اولیه را افزایش داده است.
«آشیان»؛ الگوی تازه حمایت از مستاجران
وزارت راه و شهرسازی اکنون با تمرکز بر مسکن استیجاری، مدل جدیدی از حمایت را دنبال میکند. طرح «آشیان» که از سال گذشته در دستور کار قرار گرفته، بر تامین واحدهای آماده و عرضه آنها با اجارهبهای حمایتی تمرکز دارد.
در فاز نخست این طرح، ۱۰ هزار واحد مسکونی برای واگذاری به مستاجران تجهیز شده و قرار است این واحدها با امکاناتی مانند کابینت، پکیج و سیستم گرمایشی در اختیار خانوارهای مشمول قرار گیرد.
این برنامه در سه قالب اجرا میشود؛ تهاتر زمین و املاک دولتی با واحدهای آماده، حمایت از سازندگان بخش خصوصی از طریق ارائه زمین و تسهیلات، و همچنین اجاره واحدهای موجود در بازار و عرضه آنها با نرخ حمایتی به متقاضیان.
چه کسانی مشمول طرح میشوند؟
براساس اعلام معاونت مسکن و ساختمان وزارت راه و شهرسازی، ثبتنام طرح «آشیان» به زودی آغاز خواهد شد و زوجهای جوان فاقد مسکن که کمتر از پنج سال از ازدواج آنها گذشته و در دهکهای یک تا شش درآمدی قرار دارند، میتوانند در این طرح ثبتنام کنند.
به گفته مسئولان، نخستین واحدهای استیجاری این طرح در کلانشهرهایی مانند تهران و مشهد و همچنین شهرهای جدید به بازار اجاره عرضه خواهد شد.
تغییر رویکرد دولت از مالکیت به اجارهداری
کارشناسان معتقدند حرکت دولت به سمت «اجارهداری حرفهای» نشاندهنده تغییر نگاه سیاستگذار از خانهدار کردن مستقیم مردم به سمت مدیریت بازار اجاره است؛ رویکردی که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته نیز اجرا میشود.
با این حال موفقیت طرح «آشیان» وابسته به تامین پایدار منابع مالی، نظارت بر نحوه واگذاری واحدها و جلوگیری از ورود واسطهها و سوداگران به این بازار خواهد بود؛ در غیر این صورت، این طرح نیز ممکن است با چالشهایی مشابه پروژههای پیشین مواجه شود.
نظر شما