میهن پهناور ما نیز به لطف پروردگار، برخوردار از جاذبه‌های طبیعی است که چشم هر بیننده‌ای را می‌نوازد و در این مجال تنها به یکی از هزاران موهبت الهی اشاره می‌کنیم.
«آیا نمی‌بینی کـه خـدا از آسمان، آبی نـازل گردانید و آن را به شکل چشمه‌هایی وارد زمین کرد و آن گاه انواع نباتات بدان برویاند ... » سوره زمر - آیه 21

چشمه‌های آب معدنی
چشمه‌ها محل تلاقی سفره‌های آب زیرزمینی با سطح زمین هستند. از انواع چشمه‌ها می‌توان به چشمه‌های آب معدنی، گازی یا گازدار و آب گرم اشاره کرد.
چشمه‌های آب معدنی به چشمه هایی گفته می‌شود که مقدار املاح در آن حداقل یک گرم در لیتر باشد.
چشمه‌های گازی یا گازدار دارای گازهای متعددی مانند اکسیژن، هیدروژن، ازت، انیدرید کربنیک، هیدروژن سولفوره، انیدرید سولفورو و متان هستند.
هنگامی که دمای آب چشمه‌ حداقل در حدود 5 تا 6 درجه سانتی‌گراد از دمای متوسط سالیانه هوای محیط یک منطقه بیشتر باشد، این چشمه را چشمه آب گرم گویند.
برخی از این آبها به علت در بر داشتن پاره‌ای مواد شیمیایی، دارای رنگ، بو یا مزة خاصی می‌شوند. برخی ترکیبات گوگرد (سولفور و سولفات) به آب، رنگ شیری یا آبی می‌دهند و آبی که هیدروژن سولفوره داشته باشد، بوی تخم‌مرغ فاسد دارد. آبگرم‌های دارای ترکیبات آهن، رنگ سرخ یا اُخرایی و مزة گس دارند. نمک‌های دیگر مانند کلرور سدیم (نمک طعام) و یدور سدیم، آب را شور یا تلخ می‌کنند.

قینرجه؛ داغ‌ترین چشمه جهان
چشمه آبگرم معدنی قینرجه با دمای 86درجه سانتیگراد به عنوان داغ‌ترین چشمه آب معدنی جهان در دامنه‌های ییلاقی کوه سبلان در شهرستان مشگین‌شهر واقع است.
این آب گرم که در ردیف آبهای کلرایدی جهان قرار دارد در فاصله12کیلومتری جنوب مشگین‌شهر و در منطقه بکری واقع شده که خروجی آب گرم آن 9لیتر در ثانیه برآورد می‌شود.
تفاوت دمای آب این چشمه با آب خنک رودخانه مجاور آن، در فصل زمستان و خلق مناظر زیبایی از یخ، برف و بخار، انسان را درباره رازهای خلقت و قدرت خالق هستی انگشت به دهان می‌کند.

چشمه‌های آب گرم
آب چشمه‌های آب گرم بیش‌تر در گودال‌ها یا حوض‌ها و حوضچه‌های طبیعی انباشته می‌شود.
گذر از آب‌های گرم معدنی و استفاده از اثر شفابخش چشمه‌های آب گرم برای درمان برخی بیماری‌ها قدمتی چندهزار ساله دارد. این روش در پزشکی نوین از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و توصیه شده است خواصی همچون تسکین دهندگی دردهای عصبی و رماتیسمی، درمان کم خونی، التیام بخشی امراض پوستی و جلدی، موثردر بیماریهای گوارشی، اشتهاآوری و ملین بودن از جمله اثرات درمانی این چشمه‌ها ذکر شده است. به همین دلیل در سراسر جهان مناطقی که دارای چشمه‌های آب گرم حاوی املاح مفید هستند از جمله جاذبه‌های گردشگری به شمار می‌آیند و به عبارتی می‌توان گفت که چشمه‌ها از نظر اقتصادی، پزشکی، زمین شناسی و گردشگری حایز اهمیت هستند.
در گستره پهناور ایران چشمه‌های متعددی وجود دارد که از این میان بیش از 500 چشمه معدنی و آب گرم در بین مردم شناخته شده تر هستند که بیشتر این چشمه‌ها در رشته کوه‌های البرز و زاگرس قرار گرفته اند. به صراحت می‌توان گفت که تمامی استانهای کشور از این موهبت برخوردار هستند که اشاره به تمامی آنها در این مجال نمی گنجد و تنها به اختصار به چند مورد اکتفا می‌کنیم:

باداب سورت؛ شگفت انگیز
چشمه‌های باداب سورت در شهرستان ساری بخش چهاردانگه، روستای سورت، حد فاصل روستاهای اروست و مالی خاست واقع شده است. چشمه‌های اسرار آمیز سورت مشتمل بر دو چشمه با آبهای کاملاً متفاوت از لحاظ رنگ، بو و مزه می‌باشند. یکی از چشمه‌ها دارای آبی بسیار شور می‌باشد و دارای استخر آبی کوچکی است که عمدتاً در تابستان برای آب تنی استفاده می‌شود و برای درمان دردهای کمر، پا و رماتیسم و امراض پوستی سودمند است و چشمه دیگر که در مجاورت این چشمه قراردارد، دارای آبی به رنگ قرمز و نارنجی و کمی ترش مزه است که به صورت دایمی و نشتی می‌باشد و در اطرف دهانه چشمه کمی رسوب اکسید آهن نشسته است.
آبهای رسوبی این دو چشمه در مسیر خود از بالای کوه به پایین طی هزاران سال ده‌ها حوضچه کوچک بسیار زیبا در رنگ‌های نارنجی و زرد و قرمز و در اندازه‌های مختلف ایجاد کرده‌اند که اسراری از دنیای مستور و پوشیده طبیعت بکر و دل انگیز را به نمایش گذاشته است.
مردم منطقه به دلیل گوگردی بودن این چشمه که برای امراض پوستی کاملاً مفید می‌باشد، از وجود این چشمه آگاهی کافی دارند.
به گفته ساکنان منطقه، آنها برای شفا یافتن از امراض پوستی خود با آب چشمه حمام می‌کنند.
در ضمن پس از دماوند که به عنوان نخستین اثر میراث طبیعی ایران به ثبت رسیده، مجموعه زیبا و دیدنی چشمه‌های آب معدنی باداب سورت که از شگفت انگیزترین شاهکارهای طبیعت است نیز به عنوان دومین اثر میراث طبیعی کشور ثبت ملی شده است.

چشمه گراب با خواص درمانی فراوان
چشمه گراب در حدود یک کیلومتری از جنوب جاده قدیم مشهد به نیشابور واقع شده‌است. چشمه‌ای با آبهای کلروره سدیک آهن دار و هیپوترمال با باقی‌مانده خشک زیاد و اسیدیته زیاد است. وجود املاح کلر و سولفات فراوان و ترکیبات به حد اشباع در آب نشان‌دهنده ارتباط آب با منابع غنی زیرزمینی از این مواد می‌باشد.
این چشمه دارای آب معدنی با خواص درمانی فراوان می‌باشد. این نوع آبها مدر هستند و به دفع مواد زاید کمک می‌کنند. از خواص درمانی این چشمه کمک به بهبود بیماری‌های مفصلی، ازدیاد ترشحات بزاق ‌صفرا، معده و لوزالمعده است. آب این چشمه‌ها عموماً در درمان بیماری‌های مفصلی اثر بخش است. مردم محل از آب این چشمه به عنوان دارو و برای التیام زخمهای سطحی استفاده می‌کنند.

چشمه هفت رنگ روستای مجن
در 25 کیلومتری شاهرود بین روستای مجن و تاش چشمه هفت رنگ قرار گرفته است. این چشمه گوگردی است و استشمام بوی گوگرد بیانگر نزدیک شدن به چشمه است و هر چه به چشمه نزدیکتر می‌شویم، بوی آن بیشتر می‌شود. در طول مسیر ابتدا آب بی رنگ و شفاف است ولی بتدریج آب تیره و قیری رنگ می‌شود تا اینکه نزدیک چشمه آب کاملاً سیاه می‌شود .

چشمه‌های معدنی آبعلی

آبعلی دارای سه چشمه معدنی است، چشمه آب معدنی در شمال آبعلی در 60 کیلومتری شمال شرقی تهران در کنار بستر رودخانه مبارک آباد از زمین می‌جوشد. این چشمه اولین چشمه آب معدنی است که در سال 1307 پس از آغاز مطالعه آبهای معدنی و گرم در ایران شناسایی شد. آب چشمه آبعلی از گروه آبهای بی کربنات کلسیک سرد با ph متمایل به اسید است. خواص درمانی این آب در دستگاه گوارش، کبد، لوزالمعده و روده است. همچنین آب این چشمه برای تنظیم کلسترول و اسید اوریک نیز مؤثر است. آب چشمه مزه مطبوعی دارد و بی بو و بی‌رنگ است. سومین چشمه «آب آهن» نام دارد که در حدود 300 متری چشمه آبعلی است و آب آن از چشمه کوچکی بیرون می‌ریزد و پس از چند متر وارد رودخانه می‌شود.

قوتورسویی اسیدی ترین چشمه دنیا
استان اردبیل با دارا بودن بیش از 118 دهنه چشمه معدنی مقام اول را در ایران داراست از آن گذشته چشمه قوتورسویی اردبیل با درجه اسیدی 7/2 به عنوان اسیدی ترین چشمه دنیا و چشمه شابیل اردبیل با ظهور آب گرم با دمای 50 درجه در ارتفاع 2700 متری، مرتفع ترین و گاومیش گلی سرعین پرآب ترین چشمه ایران است.
پس از سرعین در استان اردبیل شهر نیر با داشتن بیش از 26 دهنه آب معدنی گرم و سرد در رده دوم اهمیت قرار گرفته است.

چشمه‌های قیر رامهرمز
در منطقه «ماماتین» شهر رامهرمز خوزستان چشمه‌های زیادی وجود دارد که از آنها صورت طبیعی قیر بیرون می‌آید. 10چشمه قیر طبیعی موجود در ماماتین به شکل تنورهای نانوایی هستند و با مصالحی مانند قلوه ‌سنگ و ملات ساروج‌ در دو طرف یک مسیل کم آب قرار دارند. طلای سیاهی که با نفت ترکیب شده از چشمه‌های سیاه رنگ می‌جوشد و با آب رودخانه‌ای به نام رود زرد رامهرمز ترکیب می‌شود و در نهایت وقتی از غلظت نفت و قیر آن کم شد، به زمینهای کشاورزی می‌رسد. قدیمی‌ها این رودخانه و آن قیر سیاه را خون اژدهایی می‌دانستند که در نبرد با اسفندیار رویین تن کشته شد. ایرانیان از خون اژدها یا همان قیر جوشیده از زمین برای ساختن بناهای تاریخی و ظروف استفاده می‌کردند.
نمونه هایی از چشمه‌های قیر طبیعی که از دل زمین بجوشد، در اندیکای مسجد سلیمان و منطقه اوقیلک بهبهان نیز به چشم می‌خورد.

آبگرم شاهان گرماب
آبگرم شاهان گرماب در بخش قلندر آباد شهرستان فریمان و در دهستان سفید سنگ واقع شده است. فاصله این آبگرم تا شهرستان فریمان در استان خراسان رضوی حدود 57 کیلومتر می‌باشد و در آنجا آبگرم زلال، بی‌بو و بی‌رنگ با حدود 48 درجه حرارت که فاقد گوگرد و آمونیاک و شوره است قرار گرفته. اثر درمانی این آب بر روی امراض پوستی مربوط به گوگرد نیست، بلکه مربوط به سیلیکات‌های آن است و چون از نظر کمی، املاح زیادی ندارد، نوشیدن آن بی ضرر بوده و برای معالجه سنگهای مجاری ادرار و بیماری اگزما فوق العاده مفید است. طبق مستندات بنای واقع در این مکان دارای کتیبه ای بوده که سال ساخت آن 1087 ه.ق و به دستور شاه سلیمان صفوی ذکر شده است.

چشمه گراوان
وجه تسمیه کانی گراوان: کانی به معنی چشمه و گراوان به معنی آب سنگین و سخت است که این سختی به املاح آهکی اشاره دارد...
در بالای این سازه آهکی آب با شدت زیاد از دل زمین می‌جوشد...
کافی است چند ثانیه کنار این سرچشمه پرجنب و جوش بایستی تا بیقراری زمین در این نقطه را حس کنی...
صدای جوشش آب را به راحتی می‌توان شنید...
فرم آهکی که چشمه از درون آن می‌جوشد در طول هزاران سال به این شکل درآمده و حدود 20 متر ارتفاع پیدا کرده است...
آبی که از چشمه می‌جوشد، پس از عبور از روی سازه آهکی زیرین خود، درون رودخانه زاب کوچک می‌ریزد و به مرور تلی از آهک و هم خانواده‌های آن بنایی حیرت انگیز را ایجاد کرده اند...
چشمه گراو تقریباً در 500 متری جاده مهاباد - سردشت واقع شده و در سمت راست بستر رودخانه کوچکی بر روی تپه ای با ترکیب کربنات آهکی قرار دارد و سنگهای کربنات آهکی اطراف دو مظهر چشمه را تراشیده و دو حوضچه بوجود آورده‌اند که در یکی بانوان و در دیگری آقایان استحمام می‌کنند.
این چشمه از چشمه‌های آب معدنی است و می‌گویند آب آن برای درمان عوارض پوستی مفید است.

چشمه معدنى غرغره
(باب ترش)
چشمه معدنى غرغره در فاصله 40 کیلومترى راین کرمان واقع شده است. این منطقه پوشیده از رسوبات کویرى و حاوى املاح نمکى فراوان است.
آب چشمه غرغره از دسته ‌آبهاى کلروره سدیک و بیکربنات کلسیک سنگین و شبیه آب معدنى اوریاژایزر فرانسه است. این نوع آب در درمان خارجى بیمارى‌هاى لنفاتیسم، راشیتیسم و بیمارى‌هاى پوستى، رماتیسمى کاربرد دارد.

چشمه‌های گِل فشان
چشمه‌ها و تپه‌های گِل فشان از عجیب ترین و نادرترین پدیده‌های جهان است. در این چشمه‌ها به جای آب، حبابهایی از جنس گِل از زمین خارج می‌شود
در جنوب شرق ایران 20 گِل‌فشان وجود دارد که پنج مورد آنها بین بندر جاسک و میناب، 9 مورد بین چابهار و بندر جاسک و 6 مورد دیگر هم بین چابهار و مرز ایران و پاکستان بویژه شمال خلیج گواتر قرار گرفته است.
مهمترین این گِل‌فشان‌ها در 95 کیلومتری غرب بندر کنارک و در دشت کهیر نرسیده به روستای تنگ در زمینی مسطح واقع شده و دارای سه تپه کوچک گِل‌فشان است که یکی از آنها شبیه آتشفشان و در حال حاضر فعال است و بقیه آنها نیز از چند سال قبل به صورت غیرفعال درآمده‌اند . در بلندای این تپه‌ها، دهانه‌هایی به قطر چند سانتی متر وجود دارد و از دهانه گِل‌فشان که در حال حاضر فعال است، به طور متناوب گِل خاکستری رنگ خارج شده و به سوی دامنه‌ها سرازیر می‌شود. دوره تناوب این پدیده نادر و زیبا 10 تا 15 دقیقه است که این عمل با لرزش خاک همراه است و گاهی به هنگام خروج گِل، صدایی همانند شلیک تفنگ از آن به گوش می‌رسد. مردم محلی از این گِل و لای برای درمان بیماری‌ها بویژه بیماری‌های پوستی استفاده می‌کنند.