حوالی امروز: خلاصه هر طور حساب کنید، کیفیت حیات که بماند، خدای ناکرده کیفیت و کمیت ممات انسان امروزی هم وابسته به مایه حیات است! یعنی وقتی این قدر از ناترازی حرف می‌زنیم و برای کمبود انرژی خودمان را به در و دیوار می‌کوبیم، فراموشمان می‌شود که برای برطرف کردن مشکل ناترازی و مشکلات مشابهش باید حواسمان به مسئله «آب» هم باشد. آن هم در شرایطی که آمار و ارقام، هشدارهای جهانی، ابر و باد و مه و غیره دست به دست هم داده و اصرار دارند به ما ثابت کنند کفگیر منابع آب رو و زیر زمین دارد به ته دیگ می‌خورد!

اگر باران به کوهستان ببارد
۱۰ سال پیش مثل همین روزها گزارش وزارت نیرو منتشر شد و نشان داد در سال ۱۳۹۴ مجموع منابع آب تجدیدپذیر ایران حدود ۱۲۰ میلیارد مترمکعب است. یعنی ۹۷ میلیارد مترمکعب آب‌های سطحی و ۲۳ میلیارد مترمکعب هم منابع تغذیه آب زیرزمینی داشتیم. برآوردها هم در آن زمان نشان می‌داد ایران سالانه کمتر از ۱۰۰ میلیارد مترمکعب آب مصرف می‌کند.
گزارش‌های پنج سال بعد (۱۳۹۹) نشان داد آب‌های تجدیدپذیر ایران به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب در سال کاهش یافته است. یعنی تغییرات اقلیمی، کم‌بارشی، خشکسالی و... دست به دست هم داده و سبب شده بودند میانگین ذخایر آب‌های تجدیدپذیر ایران که تا دهه۸۰ خورشیدی چیزی حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب بوده به ۱۰۰ میلیارد کاهش پیدا کند. حالا پنج سال دیگر هم بیاییم جلو؛ یعنی سال‌های ۹۹ تا ۱۴۰۴ که اسمش را می‌گذاریم چند سال اخیر.
«مهدی زارع» استاد دانشگاه و زمین‌شناس اسفند سال گذشته و آن هم در آخرین روزهایش درباره آخرین آمار و ارقام ذخایر آب سالانه حرف زد و به «خبرآنلاین» گفت: در پنج سال اخیر میزان ذخایر آب‌های تجدیدپذیر به مقادیر حدود ۸۰ تا ۹۰ میلیارد مترمکعب در سال کاهش یافت. خب... حالا نیاز ندارد متخصص و کارشناس آمار یا آب باشید؛ چون مشخص شد ما ایرانی‌ها در خوشبینانه ترین حالت، سالانه ۱۰۰ میلیارد مترمکعب آب از ذخایر زیر و رو زمینی و... برداشت می‌کنیم و ابر و باد و مه و خورشید و... فقط ۸۰ تا ۹۰ میلیارد مترمکعبش را جایگزین می‌کنند... تازه اگر برف و باران و... در حد معمول ببارد و ده‌ها اما و اگر دیگر. پس دست‌کم هر سال ۱۰ تا۲۰ میلیارد مترمکعب از ذخایر آبی‌مان کم می‌شود.

آب خورها
این آمار و ارقام را یادآوری کردیم که فکر نکنید خدای ناکرده مسئولان متوجه وضعیت بحرانی آب نیستند یا متوجه‌اند و فقط دست روی دست گذاشته‌اند. به جز سند «نقشه راه آب» که بالاتر گفتیم در آبان سال پیش کارگروهی با عنوان «کارگروه ملی سازوکار مواجهه با کم آبی» با حضور نمایندگان دستگاه‌های متولی و در سطح معاونان وزیر کشور، نیرو، جهاد کشاورزی و... تشکیل شد. البته شما توقع نداشته باشید با این تمهیدات، کارگروه‌ها، نقشه راه و... یک‌باره و طی دو سه سال سدهایمان لبریز، منابع زیرزمینی‌مان تجدید و اوضاع آب روبه‌راه شود. این کارگروه باید وضعیت را بررسی و بعد هم دستورالعمل و مصوبه‌های مختلفی را برای کاهش تنش‌های آبی وضع می‌کرد. اما می‌توانید توقع داشته باشید که دست‌کم اصلاح شیوه‌های مصرف آب در بخش‌های مختلف شروع به بهبود یافتن کنند. این در حالی است که طی این سال‌ها مردم فقط شاهد توصیه‌ها و تبلیغ‌ها و اقدام‌های سطحی برای کاهش مصرف آب در بخش خانگی بوده‌اند به‌گونه‌ای که تقریباً همه‌مان احساس کرده‌ایم مشکل ایران در مصرف غیربهینه آب فقط زیر سر مصرف‌کنندگان بخش خانگی است. در حالی‌که وقتی آمار و ارقام را می‌بینیم متوجه می‌شویم سهم بخش خانگی در مصرف آب کمی بیشتر از ۸درصد است. در بخش صنعت هم که گویا مصرف آب به ۳درصد نمی‌رسد و این بخش کشاورزی است که مثل اژدها همه منابع آبی کشور را هورت می‌کشد!

چمن‌ها هم مقصرند
سال‌های سال است که کارشناسان از مشکل بدمصرفی در بخش کشاورزی می‌گویند. راه‌حل‌ها را هم مطرح می‌کنند که مثلاً الگوهای کشت ما باید تغییر کنند، در هر منطقه محصولات متناسب با آب و هوا و ذخایر آب موجود کشت شود، محصولات آب‌بر شناسایی شوند و برای کشت و نحوه آبیاری صحیح و مقرون‌به‌صرفه‌شان برنامه‌ریزی شود. با این همه کسی شاهد بهبود و تغییر چندانی در این زمینه نیست. وقتی می‌گوییم تغییر و بهبود، معنی‌اش تعداد انگشت شمار گزارش‌هایی نیست که مثلاً صداوسیما در بخش‌های خبری از موفقیت فلان کشاورز در آبیاری قطره‌ای ارائه می‌دهد؛ بلکه تغییرات مفید و معنادار باید در آمارهای واقعی و سالانه خودشان را نشان دهند. مثلاً در اخبار بشنویم که سهم تقریباً ۹۰درصدی بخش کشاورزی در مصرف آب، امسال به ۸۵درصد کاهش یافته است. یا هدررفت ۶۰ درصدی آب در بخش کشاورزی ایران با روش‌های بهینه آبیاری و کشت رو به کاهش گذاشته است.
شما نه‌تنها خبر و نمونه آمار امیدوارکننده‌ای از موارد گفته شده نمی‌بینید؛ بلکه با اخبار و آمار و ارقامی مواجه می‌شوید که روز به روز نسبت به مدیریت مصرف آب و چاره‌اندیشی برای بحران کم‌آبی ناامیدتر از گذشته می‌شوید. همین چند روز پیش رسانه‌ها «قاتل آب» و افعی‌های آب‌خور تهران را معرفی کردند. یعنی اگر فردا آب را جیره‌بندی کردیم بدانید که دلیلش «چمن‌کاری»های غیرضروری در فضای سبز تهران است که می‌گویند سالی ۷۳ میلیون مترمکعب آب را می‌بلعند و ربطی به سوءمدیریت، بی‌برنامگی و سایر قضایا ندارد!