قابل توجه والدین جوان و بزرگسالی که روزگاری به عنوان کودک و نوجوان، متهم به اعتیاد دیجیتال بودند و حالا هم زیربار انتقادهایی از این دست که: «والدین امروزی یکسره در شبکه‌های اجتماعی پرسه می‌زنند» قرار دارند! تقریباً همان نسل و همان پدر و مادرها و بزرگسالانی که مثلاً ۲۰ یا ۲۵ سال پیش برای اولین بار نگرانیشان را بابت استفاده بیش از حد کودکان و نوجوانان از بازی‌های رایانه‌ای، اعتیاد به صفحه نمایش، اینترنت و... بروز دادند، امروزه به سالمندانی تبدیل شده‌اند که دانشمندان می‌گویند در معرض اعتیاد به صفحه نمایش و اینترنت هستند و یا معتاد شده و خودشان خبر ندارند!

همان شتر قدیمی

خلاصه اینکه اعتیاد دیجیتال آن طور که قبلاً فکر می‌کردیم مختص به سن و صنف خاصی نیست و شتری است که ممکن است در خانه کوچک و بزرگ و پیر و جوان را بزند. ماجرای خطر اعتیاد سالمندان به اینترنت و فضای مجازی هم تقریباً در کشور ما پدیده تازه‌ای به حساب می‌آید و احتمالاً هنوز آمار دقیقی درباره‌اش پیدا نمی‌شود. چون مثلاً چینی‌ها حدود دو سال پیش مطالعه جدی و جامعی در این باره انجام دادند. Springer Nature Link در این باره می‌نویسد: «در جهانی که مشارکت بیشتر سالمندان در عرصه دیجیتال ترویج می‌شود، مسائل منفی مرتبط با اعتیاد بالقوه به اینترنت نیز دارد به چالش جدیدی در حوزه سلامت عمومی جهان تبدیل می‌شود... تجزیه و تحلیل اطلاعاتی که در مطالعه‌ای طی مارس و ژوئن ۲۰۲۳ روی شهروندان سالمند جوامع شهری در جنوب غربی چین بدست آمد نشان می‌دهد در مورد اعتیاد به اینترنت در بزرگسالان، عوامل خطر مختلف تأثیرگذارند. عوامل خطر شامل مسائل فردی (مثلاً اینترنت به عنوان راه اصلی برای سرگرمی محسوب می‌شود)، عامل خانوادگی مثل وای‌فای خانگی که امکان استفاده طولانی‌مدت از اینترنت را فراهم می‌کند، همسالانی که سالمند را تشویق به وب‌گردی می‌کنند، عوامل اجتماعی-محیطی شامل وفور شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های مختلف و محتواهایی که ارائه می‌دهند، می‌شود».
البته این مطالعه این نکته را هم ثابت می‌کند که استفاده از اینترنت در میان سالمندان اگر کنترل شده و با آگاهی همراه باشد، معضل محسوب نشده و حتی می‌تواند به سبک زندگی سالم و با کیفیت سالمندان کمک کند.

معتاد هفتادودو ساله

اگرچه مطالعه و بررسی‌ها درباره پدیده اعتیاد مجازی سالمندان دو سه سالی هست که در چین، کانادا، انگلستان، اسپانیا، مکزیک و... جدی‌تر شده، اما آمریکایی‌ها حدود ۶سال پیش در مطالعات جسته و گریخته روی این ماجرا متمرکز شدند. تحقیقات آن سال‌ها متمرکز بر وابستگی سالمندان به صفحات نمایش بود یعنی نشان می‌داد میزان زمانی که آمریکایی‌های ۶۰ سال به بالا صرف تماشای تلویزیون، کار با رایانه، تبلت یا سایر دستگاه‌های الکترونیکی خود می‌کنند، در مقایسه با ۱۰ سال پیش از آن، حدود نیم ساعت در روز افزایش یافته بود و وضعیت به جایی رسیده که می‌شود گفت آن‌ها نیمی از اوقات فراغتشان را به صفحات نمایش اختصاص داده‌اند. این در حالی است که در همان دوره زمانی میزان وابستگی کودکان و نوجوانان آمریکایی به صفحه نمایش تغییری نکرده و مثل سابق بود!
معلوم است که از ۶ سال پیش تا امروز این روند تغییر کرده و قطعاً اگر آن را اعتیاد یا شبه‌اعتیاد سالمندان به فضای مجازی حساب کنیم، وضعیت بدتر شده است. «اکونومیست: همین ۱۰ روز پیش نوشت: «از زمان افتتاح مرکز ملی اختلالات بازی بریتانیا در سال ۲۰۱۹، دسته دسته نوجوانان که گاهی اوقات توسط والدینشان تحت فشار قرار گرفته‌ بودند، از درهای آن عبور کرده‌اند. با این حال، به‌ تازگی این کلینیک که با بودجه عمومی اداره می‌شود، تعداد کمی از بیماران نسبتاً متفاوت را پذیرفته است. متخصصان اعتیاد به بازی‌های ویدئویی این مرکز تاکنون ۶۷ نفر بالای ۴۰ سال را درمان کرده‌اند. مسن‌ترین آن‌ها که وسواس بازی با تلفن هوشمند خود را داشت، هفتادودو ساله بود!

مطالعات بیشتر

حالا این فرزندان جوان هستند که باید نگران وابستگی والدین سالمندشان به اینترنت و... باشند. به عبارت دیگر، خیاط‌های دیروزی که یکسره هشدار و توصیه برای فرزندانشان می‌دوختند و آمار معتادان اینترنتی را با کوزه و ریگی که در آن می‌انداختند، محاسبه می‌کردند، امروز خودشان در کوزه افتاده‌اند!
کارشناسان می‌گویند در این وضعیت، توصیه‌های ایمنی همان‌هاست که روزگاری و احتمالاً خود سالمندان برای کودکان و نوجوانان دیروزی برمی‌شمردند. یعنی ضمن اینکه باید به آثار مثبت استفاده سالمندان از اینترنت توجه داشت و امکان آن را برایشان فراهم کرد، به این نکته هم دقت داشت که اینترنت و فضای مجازی نباید به طور کامل جای روابط خانوادگی، دورهمی‌های فامیلی یا همراه با هم‌سن و سالان را بگیرد. همان قدر که بی‌تحرکی یا کم‌تحرکی ناشی از حضور در شبکه‌های اجتماعی برای سلامت کودک، نوجوان و جوان ضرر دارد چه بسا برای سالمندان بیشتر مضر است. وجود جعل، خطر کلاه‌برداری، دروغ‌های شاخدار و محتواهای متکی بر شایعه و دروغ، سلامت روانی پیر و جوان را به یک اندازه تهدید می‌کنند، اما سالمندان در برابر این مقولات قطعاً آسیب‌پذیرترند.
بدون شک ماجرا به همین سادگی که بالاتر گفتیم نیست. به‌خصوص اینکه جذابیت‌ها و توانایی‌های فناورانه اینترنت و هوش مصنوعی روزبه‌روز افزایش می‌یابد و از سوی دیگر جمعیت سالمندانی هم که به‌شدت اهل اینترنت و شبکه‌های اجتماعی هستند بالا می‌رود. در کشور خودمان نیز مثل دیگر نقاط جهان، مطالعات دقیق‌تری لازم است تا نشان دهد اعتیاد اینترنتی در میان سالمندان چه وضعیتی دارد، پیامدهای کوتاه و بلندت‌مدت آن چیست و چه چاره‌ای باید برای آن اندیشید. هرچند در حال حاضر به نظر می‌رسد همه توجهات به وابستگی جوانان و میانسالان به اینترنت معطوف است.