خلوت و توجه، نخستین گام در بیشتر مناسک دینی ماست. نخستین گامی که در مسیر بندگی هم تعریف شده است و برای آنها که میخواهند در مسیر سیر و سلوک قدم بگذارند، توصیه میشود. در آموزههای دینی ما اما فرصتی خاص برای این نخستین گام تعریف شده است؛ فرصتی به نام اعتکاف که مانند سفری معنوی عمل کرده و ما را از زیست روزمره خود بیرون میکشد و چند روزی را برای خلوت و توجه به ما هدیه میدهد. چند روزی برای نگاه به خویشتن و پرداختن به رابطه خود با معبود. فرصتی که خداوند متعال آن را به صورت یک هدیه عزیز در یکی از بهترین ماهها و برترین روزها قرار داده و برای آن آداب و ترتیبی نیز چیده است. هدیهای که ممکن است برخی از ما به دلیل مشغله زندگی و مشکلات غیرقابل پیشبینی از دریافت آن دور بمانیم. اما خوب است به یاد داشته باشیم دایره رحمت خداوندی وسیعتر از آن است که نگاهی به بینصیب نداشته باشد و ما را از تمرین این بندگی بهطور کامل بینصیب بگذارد. به همین خاطر در ادامه مروری داریم بر آنچه میتواند برای ما در این ایام طلایی مطلوب باشد و به نوعی ما را به تجربه اعتکاف نزدیک کند.
مکثی برای نظر به رابطه بندگی
همانطور که گفته شد، اعتکاف فرصتی برای نگاه دوباره به رابطه خود با خداوند است. فرصتی که به ما کمک میکند در هیاهوی زندگی روزمره، چند روزی را مکث کرده، به پشت سر و روزهای رفته و اعمالمان نظر بیندازیم. در این نخستین گام میتوانیم با بهره گرفتن از ادعیه و مناجاتهای توصیه شده و همچنین تلاوت قرآن، روح و جان خود را برای ورود به خلوت و توجه آماده کنیم.
با چراغ قوه به دنبال خود
این توقف آگاهانه و انتخابی به ما یاری میرساند مسیر بندگی را از نو بازسازی کنیم. برای اولین قدم نیز لازم است نظری بر خود داشته باشیم. خودی که ممکن است در فشار کار و دغدغههای زندگی، آن را فراموش کنیم و توجه کافی به آن نداشته باشیم. خودی که حتماً خسته، بیمار و آشفته است و نیازمند رسیدگی و سنجش. سنجشی که میتواند با نظر انداختن به نقاط قوت و ضعف، شکل عینی به خود گرفته و کاربردی شود.
تمرینی برای زندگی معنوی
اعتکاف هرچند توقفی چند روزه است، اما تمرینی عملی است برای داشتن یک برنامه علمی دینی. تمرینی که به ما میآموزد قرار دادن ساعتی برای تلاوت قرآن، مناجات و همچنین سنجش و تزکیه، کار دشواری نیست. در کنار آن، در این چند روز کنترل زبان، تمرکز بر معنویت و همچنین دوری از وسایل غفلت را نیز میآموزیم. همچنین به ما درزمینه حضور در مسجد و خانههای خدا هر چند برای ساعتی آموزش میدهد. حضوری که بسیار مغتنم است و ما درباره آن از رسول اکرم(ص) میخوانیم: «ای اباذر! تا زمانی که در مسجد نشستهای خدای تعالی به تعداد هر نفسی که میکشی، یک درجه در بهشت به تو میدهد و فرشتگان بر تو درود میفرستند و برای هر نفسی که در مسجد میکشی، ۱۰ حسنه برایت نوشته و ۱۰ گناه از تو پاک میشود» (بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۸۶). ایشان در روایتی دیگر فرمودهاند: «ملازم مسجد دستکم با یکی از این سه (منفعت) به خانهاش برمیگردد: یا دعایی میکند و خداوند او را به بهشت میبرد، یا دعایی میکند و به سبب آن خداوند بلایی دنیایی را از او برمیگرداند و یا برادری سودمند را نصیب او میکند» (الأمالی للطوسی، ص ۴۶). این هر سه منفعت در اعتکاف نیز موجود است.
حضوری در دل جمع
اعتکاف هر چند بر پایه خلوت و توجه بنا نهاده شده، اما در دسته اعمال عبادی جمعی است. معتکف نه در خانه خود و به تنهایی، که در مسجد جامع شهر و در کنار دیگر شهروندان برای اعتکاف حاضر میشود. این حضور جمعی گویی به ما میآموزد بودن در کنار جمع بهانهای برای دوری از زندگی معنوی و گام نهادن در مسیر بندگی نیست. این دورهمی معنوی به نوعی تمرین همنشینی در خانه خدا، برای خدا و ذکر خداست. همنشینی بر پایه معنویت و شکل گرفته از گفتوگوهای معنوی که انشاءالله به احیای امر اهلبیت(ع) نیز میانجامد.
تمرین اعتکاف در منزل
با وجود این، آنها که از این دورهمی جاماندهاند، میتوانند چند روز یا حتی چند ساعت در خانه با خدای خود خلوت کرده و از امتیازهای این ایام معنوی بینصیب نمانند. در این روزها میتوانیم ساعت ثابتی را به تلاوت قرآن یا خواندن ادعیه اختصاص دهیم. همچنین میتوانیم روزه گرفته و کمحرفی یا دوری از رسانهها را تمرین کنیم. از طرف دیگر میتوانیم فرصتی را در خانه ایجاد کرده و اعتکاف خانوادگی را با روزه یا دعای دستهجمعی تمرین کنیم تا خانه و محل زندگیمان در این ایام رنگ معنویت بیشتری گرفته و از دیگر سو، فرزندانمان با این عمل معنوی بیشتر آشنا شوند. خانوادهها در این ایام میتوانند به فکر برپایی محافل معنوی در خانه باشند. برگزاری جلسات قرآن و دعا یا حضور بیشتر در مسجد به منظور عبادت یکی دیگر از راهکارهایی است که در این امر به ما کمک خواهد کرد.
حس و حالی برای همه سال
اعتکاف فرصتی برای بازسازی رابطه بندگی است؛ همچنین اجتماعی معنوی برای بهتر زندگی کردن به شمار میرود. اجتماعی که ما میتوانیم آن را در خانه و محله خود بازسازی کنیم و اثرات آن را تنها متوجه دو سه روز نکرده و سعی کنیم این زیست معنوی را در طول سال نیز حفظ کنیم. اعتکاف فرصتی برای یادآوری است؛ یادآوری اینکه رابطه اصلی که باید در پی حفظ آن باشیم رابطه بندگی بوده و زیستی که باید آن را تمرین کنیم زیست معنوی است. زیستی که نیازمند برنامهریزی است. امام صادق(ع) در این خصوص فرمودند: « بر خردمند لازم است (در زندگی) چند برنامه داشته باشد: ۱- برنامهای برای مناجات با خدا ۲- برنامهای برای محاسبه نفس ۳- برنامهای برای تفکر در آفریدههای خدا و ۴- برنامهای برای تفریح و بهرهمندی از امور حلال»(الخصال، ج ۲، ص ۵۲۵). بر این اساس این تمرین و توجه نباید متوقف به همین چند روز از ماه مبارک رجب باشد، بلکه باید این رگههای طلایی در همه زندگی ما طی سال، جاری باشد.
نظر شما