تربیت نسل آینده، اصلیترین سرمایهگذاری هر جامعه و خانواده است. در آموزههای اسلامی، فرزندان امانتی الهی و انعکاسدهنده مستقیم عملکرد تربیتی والدین محسوب میشوند. این نوشتار به تبیین این اصل بنیادین میپردازد که رفتار، اخلاق و سبک زندگی والدین، نقشی اساسی در شکلگیری شخصیت فرزندان ایفا میکند، اصلی که قویاً در قرآن کریم و روایات معصومین(ع) ریشه دارد. تربیت فرزندان اساسیترین رکن پایداری یک جامعه دینی و اخلاقی است. در نگاه اسلام، فرزند صرفاً گیرنده دستورات شفاهی نیست، بلکه یک «آینه تمامنما» از منش و رفتار والدین است. این آینگی، یک مفهوم صرفاً استعاری نیست، بلکه یک قانون ریشهدار در فطرت انسانی و حکمت الهی است که بر فرایند یادگیری و شکلگیری هویت کودک حاکم است.
در گفتوگو با کارشناس مسائل دینی حجتالاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی به تحلیل این مفهوم از منظر قرآن و روایات و ارائه راهکارهایی
در این باب پرداختهایم.
امر اثبات شده آینگی در تربیت فرزند
قرآن کریم اساس تأثیرپذیری انسان را نه در آموزش صرف، بلکه در بستر فطرت الهی تعریف میکند که تحت تأثیر محیط اولیه تربیت شکل میگیرد. خداوند انسان را با سرشتی پاک آفریده که آماده پذیرش حقیقت است؛ اما این سرشت برای حفظ مسیر، نیازمند جهتدهی اولیه توسط محیط است. «فِطْرَتَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لاتَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ (سوره روم، آیه ۳۰)؛ «(این است) فطرت الهی که خداوند مردم را بر آن سرشته است؛ در آفرینش خدا دگرگونی نیست. این است آیین استوار». این بستر اولیه، با روایات نیز تأیید میشود که نشان میدهد محیط نقش کلیدی در تثبیت این سرشت دارد: امام صادق(ع) فرمود: «کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ حَتَّی یُعَرِّبَهُ أَبَوَاهُ» (اصول کافی، ج۲)؛ «هر فرزندی بر فطرتی متولد میشود تا والدین آن را تعریف (یا شکل) دهند». این روایت به وضوح نشان میدهد فطرت یک زمینه و یک حالت بالقوه و پاک است. واژه «یُعَرِّبَهُ» (به معنای تعریف کردن، تبدیل به عربی کردن یا شکل دادن به زبان، فرهنگ و رفتار) بیانگر این است که والدین نخستین مفسران و شکلدهندگان نهایی آن سرشت هستند. آنها تعیین میکنند این آمادگی فطری به سمت ایمان استوار گرایش پیدا کند یا به سوی انحراف سوق یابد. با ادبیات امروزی، فطرت را میتوان قاب نرمافزاریِ روح در نظر گرفت. رفتار والدین نخستین دادههایی هستند که این نرمافزار را برنامهریزی میکنند. اگر والدین در عمل به این «آیین استوار» پایبند باشند، فرزند بدون نیاز به نصیحت، آن را به عنوان حالت طبیعی (نرمال) میپذیرد و عملاً آینه تمامنمای آن حقیقت در وجود او منعکس میشود. این انطباق اولیه، سنگ بنای شخصیت و هویت او را پیریزی میکند.
اولویت مطلق رفتار بر گفتار
روایتهای ائمه اطهار(ع) به صراحت بر اولویت نهادن «چگونگی زیستن» والدین بر «چگونگی سخن گفتن» آنها تأکید میکنند.
الف) میراثبری اخلاقی ناخودآگاه
فرمایش امام صادق(ع) به انتقال صفات از طریق محیط خانوادگی اشاره دارد: «إنَّ الْوَلَدَ یَسْتَفِیدُ مِنْ أَخْلَاقِ أَهْلِهِ» (بحارالانوار، ج۷۲، ص۲۵۵)؛ «به درستی که فرزند از اخلاق خانوادهاش بهرهمند میشود (ارث میبرد)». عبارت «یستفید» (بهرهمند میشود) نشاندهنده فرایند غیرارادی جذب و تقلید است، نه یک آموزش آگاهانه. کودک بدون آموزش مستقیم، صفات و عادات (چه خوب و چه بد) خانواده را جذب میکند.
ب) تأثیر اعمال پنهان و تعاملات روزمره
تأثیر رفتار والدین محدود به اعمال مذهبی یا توصیههای مستقیم نیست؛ تعاملات کوچک روزمره، بذر اصلی شخصیت کودک را میکارند. در این زمینه، تأکید بر کیفیت معاشرت (مجالسة) کلیدی است: «أَحْسِنْ مُجَالَسَةَ مَنْ حَضَرَکَ» (دعائم الإسلام، ج۲، ص۲۴۰)؛ «با کسانی که نزد تو حاضرند، نیکو همنشینی کن».
این روایت تأکید بر کیفیت تعامل عمومی و رفتاری دارد. اگر والد در تعاملات روزمره خود با همسر، فرزند یا دیگران، عجول، بدخلق، ناپرهیزکار یا ریاکار باشد، کودک این حالات را به عنوان «هنجار رفتاری» میآموزد. کودک آینه است؛ او شاهد است که پدر در خفا چگونه عمل میکند و این رفتارها حتی اگر هرگز بیان نشوند، در ساختار شخصیتی او منعکس خواهند شد. بنابراین اصل «فرزندان آینه رفتار والدین» بر این پایه استوار است که کودکان بیشتر از آنکه شنونده باشند، تقلیدکننده و مشاهدهگرند.
نظر شما