در سالهای اخیر، فضای مجازی به یکی از ارکان اصلی اقتصاد کشور تبدیل شده و کسب و کارهای نوپا و فروشگاههای اینترنتی ایرانی نقش پررنگی در اشتغالزایی و رشد اقتصادی ایفا کردهاند. با این حال، قطع اینترنت در جریان اعتراضهای اخیر، ضربهای سنگین به این بخش پویای اقتصاد وارد کرد و چالشهای فراوانی را برای فعالان این عرصه به وجود آورد. محدودیت دسترسی به اینترنت جهانی و پهنای باند موجب اختلال در زنجیره تأمین، ارتباط با مشتریان و انجام تراکنشهای مالی شد.
یکی از مهمترین پیامدهای این قطعی، توقف فروش و کاهش درآمد کسب و کارهای وابسته به زیرساختهای برخط بود. فروشگاههای اینترنتی، ارائهدهندگان خدمات آموزشی و فریلنسرها که برای ادامه حیات خود به ارتباط مداوم با مشتریان نیاز داشتند، با خطر از دست دادن بازار و اعتماد مخاطبان مواجه شدند. علاوه بر این، بسیاری از شرکتها که خدمات خود را به سرورهای خارجی ارائه میدادند یا با مشتریان بینالمللی در ارتباط بودند، عملاً از چرخه فعالیت خارج شدند.
از سوی دیگر، قطع اینترنت هزینههای سنگینی نیز به کسب و کارها و فعالیتهای اقتصادی شرکتها، مؤسسهها، فروشگاهها یا هر نوع فعالیت اقتصادی و صاحبان مشاغلی که در فضای مجازی فعالیت میکنند، تحمیل کرد که افزون بر بیاعتمادی مشتریان نسبت به پایداری اینترنت، موجب کاهش ۱۰۰ درصدی درآمد بسیاری از این مشاغل شد. تجربه این وقایع نشان داد توسعه زیرساختهای ملی و تقویت سکوهای داخلی، برای کاهش آسیبپذیری کسب و کارهای مجازی در برابر چنین بحرانهایی امری ضروری است. با وجود تمام چالشها، تلاش در راستای ایجاد فضای امن و پایدار برای فعالیت اقتصادی در بستر اینترنت میتواند مسیر را برای عبور از بحرانها و دستیابی به توسعه پایدار هموار کند.
بررسیها نشان میدهد با قطعی اینترنت بسیاری از کسب و کارهای نوپا و متوسط که سرورشان یا داخلی نیست یا بستر فعالیتشان در شبکههای اجتماعی و پیامرسانهاست در معرض خطر قرار گرفتهاند و از سوی برخی تحلیلگران پیشبینی میشود حتی با برقراری مجدد ارتباطات بسیاری از شغلهای مستقیم و غیرمستقیم از دست بروند.
با وجود نزدیک شدن به ماههای پایانی سال و زمان مناسب برای فروش و توسعه کسب و کارها، حتی با دسترسی مجدد ممکن است فروشگاههای اینترنتی بزرگ که با فعالیت مستمر رشد کرده بودند شانس فعالیت دوباره و شرایط سابق خود را بدست نیاورند.
قطع موقت اینترنت
رئیس اتحادیه کشوری کسب و کارهای مجازی در گفتوگو با ما میگوید: پس از اتفاقهای اخیر، جلسات متعددی حتی با حوزه رئیس جمهوری برگزار شد.
وی ادامه میدهد: اگرچه باور داریم که امنیت، مهم است و قطع موقت اینترنت در همه کشورها رخ میدهد -که به خاطر مزاحمتهای امنیتی برای مدتی اینترنت را فیلتر کرده یا بخشی از شبکهها را یا به صورت موقت و یا در طول ساعتهای مختلف یا مکانهایی خاص قطع میکنند- اما این وضعیت در حد یکی دو روز و یا نهایتاً سه روز است، در حالی که به دلیل شرایط پیش آمده در کشور مدت زمان قطع اینترنت به بیش از ۱۲روز رسیده است.
وی عنوان میکند: متأسفانه به اینترنت بینالملل هم دسترسی نداریم، ضمن اینکه پیامرسانهای داخلی و حتی پیامک هم در روزهای نخست مسدود بود و در حال حاضر که پیامک و پیامرسانهای داخلی فعال شده سرعت بسیار پایین بوده و بعضاً با اختلالات فراوان روبهرو است.
۴۰۰ هزار کسب و کار مجازی سرگردان هستند
رضا الفتنسب با تأکید بر اهمیت اقتصاد دیجیتال اضافه میکند: در اتحادیه حدود ۱۰هزار کسب و کار مجوز دارند، اما واقعیت این است که تعداد آنها بسیار بیشتر است، ضمن آنکه اشتغال وابسته به کسب و کارهای مجازی نیز بسیار متفاوت است، به طوری که برخی از کسب و کارهای بزرگ مانند دیجیکالا بیش از ۱۰ هزار پرسنل دارند.
وی عنوان میکند: یک سری کسب و کارهایی هم داریم که تعداد پرسنلشان کمتر است و بسیاری از کسب و کارهای خرد هم مجوز ندارند و با توجه به نماد اعتمادی که برای کسب و کارهای فاقد مجوز صادر شده، حدود ۱۰۰ هزار مورد هستند که در هر یک از آنها دستکم دو نفر اشتغال دارند.
ضمن آنکه فروشگاههای مجازی نیز در برخی از شبکههای اجتماعی ایجاد شده که حدود ۲/۱درصد اشتغال ایجاد کردهاند. بنابراین اگر بخواهیم مجموع کسب و کارهای فعال در شبکههای اجتماعی و سایتها – اعم از رسمی و غیررسمی- را در نظر بگیریم در این حوزه دستکم ۴۰۰ هزار کسبوکار فعالیت و یک میلیون نفر اشتغال دارند.
تهران پیشتاز در کسب و کار مجازی
رئیس اتحادیه کشوری کسبوکارهای مجازی ادامه میدهد: در سالهای اخیر بسیاری از مشاغل برای حضور مؤثر و فعال در حوزه اقتصاد وارد دنیای مجازی شدهاند و کسبوکارهای زیادی در فضاهای مجازی شکل گرفته، به طوری که اتحادیه بیش از ۱۰ هزار مجوز برای کسبوکارهای مجازی صادر کرده است البته این آمار دقیق نیست، چون بسیاری از کسبوکارهای مجازی اقدام به دریافت مجوز نکرده و تعداد زیادی نیز در شبکههای اجتماعی فعالیت دارند که آنها نیز مجوز ندارند.
الفتنسب با بیان اینکه ۵۰ درصد کسب و کارهای مجازی دارای مجوز در تهران فعالیت دارند، میافزاید: علاوه بر تهران؛ اصفهان، مشهد و خوزستان بیشترین کسب و کارهای مجازی دارای مجوز را به خود اختصاص دادهاند.
با این حال کسبوکارهای مجازی در همه استانهای کشور -از استانهای شمالی گرفته تا استانهای مرکزی، جنوبی، غربی و شرقی - فعالیت دارند و آمارها نشان میدهد بیش از ۴۰۰ هزار فروشگاه ایرانی در بستر مجازی فعال هستند که بر این اساس حدود یک میلیون نفر بهصورت مستقیم و احتمالاً ۳میلیون نفر بهصورت غیرمستقیم در این حوزه اشتغال دارند و
از این طریق امرارمعاش میکنند.
تأثیر فیلترینگ بر اقتصاد
این مسئول در خصوص تأثیر قطع اینترنت بر کسبوکارهای مجازی اظهار میکند: برخی از شرایط - مانند جنگ ۱۲روزه و یا حتی وضعیت اخیر - زنجیره تأمین کالاها و خدمات را مختل کرده و موجب کمبود مواد اولیه، افزایش هزینههای حمل و نقل و تأخیر در تحویل کالاها میشود. افزون بر آن، این شرایط میتواند هزینههای مربوط به امنیت، بیمه و لجستیک را افزایش دهد و به طور کلی هزینههای تولید و توزیع را بالا ببرد، در حالی که اقتصاد دیجیتال میتواند در کاهش این قبیل هزینهها بسیار تأثیرگذار باشد.
الفتنسب با اشاره به اینکه به دلیل قطع اینترنت درآمد بسیاری از کسبوکارهای مجازی طی وقایع اخیر ۱۰۰ درصد کاهش داشته است، ادامه میدهد: در برخی موارد ممکن است دولتها برای کنترل شرایط و امنیت کشور، اقدام به فیلترینگ شبکههای اجتماعی و محدود کردن دسترسی به اینترنت کنند که این موضوع طبیعی است، اما باید توجه داشت که این مسئله در بلندمدت ضربه بزرگی به کسب و کارهای برخط میزند زیرا ممکن است اعتماد مشتریان به کسب و کارهای مجازی کاهش یابد و اعتبار چند ساله آنها از بین ببرد.
به گفته وی کسب و کارهای مجازی وابستگی زیادی به اتصال مداوم به اینترنت دارند، ازاینرو در زمان قطع اینترنت با چالشهای جدی مواجه میشوند و این قطع دسترسی میتواند منجر به از دست رفتن فرصتهای فروش، نارضایتی مشتریان و آسیب به شهرت کسب و کار آنها شود.
تمهیداتی اندیشیده نشده است
رئیس اتحادیه کشوری کسب و کارهای مجازی در پاسخ به این پرسش که آیا اتحادیه پیشتر راهکارهایی را برای مقابله با شرایط موجود و قطع اینترنت اندیشیده بود، میگوید: در جنگ ۱۲روزه به دلیل ناگهانی بودن حمله اسرائیل به ایران ما هیچ برنامه از قبل تعیین شدهای برای مواجهه با قطع اینترنت به مدت طولانی نداشتیم، اما پس از جنگ ۱۲روزه جلسات متعددی در خصوص کسب و کارهای مجازی در اتحادیه برگزار شد که در نتیجه این جلسات مواردی از طریق کارگروه اقتصاد دیجیتال آماده و مقرر شد در اختیار مراجع مربوط برای تصمیمگیری قرار گیرد.
زیرا در دوران جنگ ۱۲روزه - با توجه به شرایط و مسائل امنیتی - بیشترین محدودیتها بر کسبوکارهای دیجیتالی اعمال شده بود که در مقایسه با سایر مشاغل آسیب بیشتری دیدند، به طوری که درآمد برخی از آنها تا ۸۰ درصد کاهش یافت.
اما وضعیت اخیر نشان داد مراجع مربوط هیچ گونه تمهیدی برای پیشگیری از ضرر و زیان کسبوکارهای مجازی نیندیشیدهاند چون با قطع کامل اینترنت در این مدت درآمد بسیاری از آنها ۱۰۰ درصد کاهش یافت و به جرئت میتوان گفت این وضعیت محدود به استان خاصی نمیشود و در همه استانها کسب و کارهای مجازی جزو معدود کسب و کارهایی هستند که امسال به دلایل مختلف - از کندی اینترنت در جنگ ۱۲روزه گرفته تا قطع برق و قطعی اینترنت در وضعیت اخیر - بیشترین ضرر را متحمل شدند.
ضرورت دسترسی به اینترنت بینالمللی
رئیس اتحادیه کشوری کسب و کارهای مجازی با اشاره به اینکه دسترسی به اینترنت بینالمللی لازمه توسعه اقتصاد دیجیتال است، اضافه میکند: نادیده گرفتن اقتصاد دیجیتال افزون بر نابودی برخی از این مشاغل و تعدیل نیروی آنها، با چشماندازهایی که برای توسعه اقتصاد دیجیتال و افزایش آن در اقتصاد کشور پیشبینی شده در تعارض است.
البته همه ما قبول داریم که امنیت کشور در هر شرایطی اولویت نخست است، اما لازم است تمهیداتی اندیشیده شود تا اگر در آینده به هر دلیلی با ضرورت قطع اینترنت مواجه شدیم، به جای غیرفعال شدن کسب و کارهای دیجیتال، بتوانیم با توسعه فعالیت آنها از رکود اقتصادی در کشور پیشگیری کنیم.
الفتنسب در پاسخ به این پرسش که در وضعیت اخیر پاسخگوی خسارتهای وارده- خسارتهای ناشی از قطع اینترنت- به کسب و کارهای مجازی کدام نهاد یا سازمان است، میگوید: متأسفانه در این وضعیت هیچ نهاد یا سازمانی پاسخگو نیست و با وجود آنکه اقتصاد دیجیتال سهم مؤثری در امنیت ملی کشور دارد، نه بیمهای وجود دارد و نه حمایتی از این کسب و کارها، ضمن آنکه هیچ پروتکل جامعی برای حمایت از این کسب و کارها نداریم. البته یکسری برنامهها روی کاغذ هست اما هنوز قابلیت اجرا ندارد.
نظر شما