در حالی که روابط فراآتلانتیک در دهههای گذشته یکی از ستونهای اصلی نظم سیاسی و امنیتی غرب به شمار میرفته، تحولات اخیر نشان میدهد این مناسبات وارد مرحلهای تازه از تنش و بیاعتمادی شده است. مجموعهای از مواضع و تصمیمات اروپاییها، هرچند با لحنی محتاطانه، نشانههایی از فاصلهگیری تدریجی از سیاستهای ایالات متحده و بهویژه رویکردهای دولت دونالد ترامپ را آشکار کرده است؛ روندی که همزمان ضعفهای ساختاری اروپا در مواجهه با واشنگتن را نیز برجسته میکند.
در مرکز این تحولات، واکنشهای اروپا به مواضع تهاجمی اخیر آمریکا قرار دارد؛ مواضعی که از نگاه بسیاری از مقامات اروپایی، نهتنها با اصول همکاری سنتی همخوانی ندارد، بلکه بهطور مستقیم منافع سیاسی و اقتصادی اتحادیه اروپا را هدف گرفته است.
گرینلند؛ نقطه تمرکز یک اختلاف قدیمی
بار دیگر موضوع گرینلند بهعنوان یکی از محورهای اختلاف میان بروکسل و واشنگتن مطرح شده است. اظهارات اخیر ترامپ درباره جایگاه راهبردی این منطقه و لحن تهدیدآمیز او در قبال برخی کشورهای اروپایی، واکنشهای قابل توجهی را در سطح اتحادیه اروپا به دنبال داشت.
یکی از مقامات ارشد اروپایی در حاشیه نشست بروکسل گفت: گرینلند بخشی از ساختار حاکمیتی دانمارک است و هرگونه بحث درباره آینده آن باید در چارچوب حقوق بینالملل و احترام به حاکمیت کشورها انجام شود. وی افزود: رویکرد فشار و تهدید، نهتنها کمکی به حل مسائل نمیکند، بلکه اعتماد متقابل را تضعیف میکند.
در همین راستا، چند دیپلمات اروپایی بهطور غیررسمی اعلام کردند برخی مذاکرات تجاری میان اتحادیه اروپا و آمریکا، در واکنش به فضای ایجادشده، عملاً وارد حالت تعلیق شده است؛ اقدامی که بهعنوان یکی از جدیترین سیگنالهای نارضایتی اروپا در روزهای اخیر تلقی میشود.
نگرانی از یکجانبهگرایی واشنگتن
مقامهای اروپایی در مواضع علنی خود تلاش کردهاند از تشدید تنش جلوگیری کنند، اما در عین حال، انتقاد از سیاستهای آمریکا را نیز پنهان نکردهاند. وزیر دارایی آلمان در اظهاراتی عنوان کرد: روابط فراآتلانتیک نباید به عرصهای برای آسیب زدن متقابل تبدیل شود. وی افزود: اروپا و آمریکا به یکدیگر نیاز دارند، اما این نیاز باید بر پایه احترام و درک متقابل باشد.با این حال، تحلیلگران اروپایی معتقدند چنین اظهاراتی بیش از آنکه نشاندهنده قدرت و استقلال اروپا باشد، بازتابدهنده نگرانی عمیق از رفتار غیرقابل پیشبینی واشنگتن است. یک کارشناس مسائل اروپا در بروکسل بیان کرد: ترامپ بار دیگر نشان داده حاضر است حتی نزدیکترین متحدان آمریکا را تحت فشار قرار دهد. مشکل اینجاست که اروپا هنوز ابزار لازم برای پاسخ قاطع را ندارد.
نشست بروکسل و اعتراف به «آسیب جدی»
در نشست اخیر رهبران اتحادیه اروپا در بروکسل، مسئله روابط با آمریکا به یکی از محورهای اصلی گفتوگوها تبدیل شد. مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در این نشست تصریح کرد: روابط ما با ایالات متحده دچار آسیب جدی شده است. وی افزود: ما باید خود را با واقعیت جدیدی تطبیق دهیم که در آن، واشنگتن الزاماً همان شریک قابل پیشبینی گذشته نیست.این اظهارات، هرچند با ادبیاتی دیپلماتیک بیان شد، اما بهوضوح نشان میدهد سطح بیاعتمادی در روابط دو سوی آتلانتیک افزایش یافته است. یکی از دیپلماتهای اروپایی گفت: بحث دیگر فقط بر سر یک اختلاف موردی نیست؛ مسئله بر سر نوع نگاه آمریکا به متحدانش است.
دوگانگی اروپا؛ انتقاد لفظی، تردید عملی
با وجود این انتقادها، اروپا هنوز از اتخاذ تصمیماتی که بتواند بهعنوان یک تقابل آشکار با آمریکا تعبیر شود، پرهیز میکند. برخی کشورها بر حفظ کانالهای گفتوگو تأکید دارند و معتقدند تشدید تنش میتواند پیامدهای اقتصادی و امنیتی جدی برای اروپا داشته باشد.
یکی از مقامات فرانسوی در این باره اظهار کرد: ما باید از منافع خود دفاع کنیم، اما در عین حال نباید پلهای ارتباطی را خراب کنیم. وی افزود: اروپا هنوز به همکاری با آمریکا نیاز دارد، بهویژه در حوزه امنیت.این موضعگیریها نشاندهنده شکاف درون اروپاست؛ شکافی میان کشورهایی که خواهان موضع سختتر در برابر واشنگتن هستند و آنهایی که بر تداوم همکاری تأکید دارند. همین دوگانگی، به گفته ناظران، یکی از اصلیترین نقاط ضعف اتحادیه اروپا در برابر سیاستهای تهاجمی آمریکا به شمار میرود.
سایه جنگ در اوکراین بر روابط فراآتلانتیک
همزمان با این تنشها، جنگ اوکراین نیز بهعنوان یکی از زمینههای اختلاف غیرمستقیم میان اروپا و آمریکا مطرح است. اگرچه اروپا تلاش میکند نقش مستقلتری در حمایت از کییف ایفا کند، اما همچنان بهشدت به تصمیمات و سیاستهای واشنگتن وابسته است.
در همین چارچوب، ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین در سخنانی انتقادی بیان کرد: واکنشهای اروپا در قبال جنگ، تکراری و ناکافی است. وی افزود: زمان تصمیمات بزرگ فرا رسیده است.این اظهارات، هرچند مستقیماً متوجه اروپا بود، اما بهطور غیرمستقیم نشان میدهد اتحادیه اروپا هنوز نتوانسته از زیر سایه آمریکا خارج شود؛ حتی در پروندهای که امنیت مستقیم این قاره را تحت تأثیر قرار داده است.
ترامپ و تضعیف اتحادهای سنتی
بسیاری از تحلیلگران اروپایی معتقدند سیاستهای دونالد ترامپ نقش تعیینکنندهای در تشدید این شکاف داشته است. یک پژوهشگر روابط بینالملل در این باره گفت: ترامپ اساساً به اتحادهای چندجانبه باور ندارد. نگاه او به اروپا، نگاه یک شریک برابر نیست، بلکه نگاه یک بازیگر تابع است.وی افزود: این رویکرد، اروپا را در موقعیتی قرار داده که یا باید بهتدریج بهدنبال استقلال راهبردی برود یا به تحمل فشارهای فزاینده واشنگتن ادامه دهد.در نهایت، تحولات اخیر که مهمترینشان در اجلاس داووس بروز و ظهور پیدا کرد، نشان میدهد روابط اروپا و آمریکا عملاً وارد مرحلهای حساس شده است. حتی خوشبینترین افرادی که تا پیش از این اجلاس معتقد بودند این دو رفیق قدیمی اختلافات استراتژیک ندارند، حالا به این جمعبندی رسیدهاند که موارد اختلافی دوطرف از موارد اشتراکی بیشتر شده است. از یک سو، سیاستهای یکجانبه و تهاجمی واشنگتن، بهویژه در دوره ترامپ موجب افزایش نارضایتی در اروپا شده و از سوی دیگر، اتحادیه اروپا هنوز از انسجام و اراده لازم برای تبدیل این نارضایتی به اقدام مؤثر برخوردار نیست.
اروپا امروز بیش از هر زمان دیگری از سیاستهای آمریکا انتقاد میکند، اما این انتقادها عمدتاً در سطح گفتار باقی مانده است. در مقابل، آمریکا با تکیه بر قدرت سیاسی و اقتصادی خود، همچنان دست بالا را در این رابطه حفظ کرده است.
به نظر میرسد شکاف ایجادشده میان دو سوی آتلانتیک، نه یک بحران مقطعی، بلکه نشانهای از تغییرات عمیقتر در نظم غربی باشد؛ تغییری که آینده آن، بیش از هر چیز، به توان اروپا برای عبور از تردیدها و ضعفهای درونی خود وابسته است.
نظر شما