نامگذاری سالروز ولادت حضرت زینالعباد امام سجاد(ع) با عنوان روز صحیفه سجادیه در کنار یادآوری اینکه حضرت چه میراث گرانبهایی برای نه فقط شیعه، بلکه بشریت به یادگار گذاشته، فرصتی است مغتنم تا یادمان بیاید در بحبوحه عطش معنویت که جهان را رنج میدهد و برای رفع آن بعضاً متوسل به دکانهای دروغین میشویم، چه گنجینهای در اختیار داریم که بهقدر یک جرعه نشستن در محضرش میتواند ما را به احسنالحال برساند.
به مناسبت فرارسیدن سالروز ولادت سیدالساجدین(ع) با آیتالله محمدباقر تحریری، تولیت حوزه علمیه مروی و استاد عرفان و اخلاق درباره راه بهرهمندی از این معنویت گفتوگو کردهایم.
در روزگار کنونی که اغلب دچار حیرت و سرگشتگی هستیم، صحیفه سجادیه و قرار گرفتن در مسیر نسیم روحبخش آن چقدر در رفع عطش روحی ما و رسیدن به آرامش واقعی و چشیدن معنویت دینی مؤثر است؟
مبنا و اساس معنویتی که در دیدگاه اسلام و منطق اهلبیت(ع) مطرح میشود بر توجه دادن انسان به عالمغیب و ماورا و ذات اقدس الهی و کمالات او است؛ اینکه ما عالم امکان و وجود خود را وابسته به آن بدانیم و ایمان داشته باشیم که به ذات اقدس اله وابستهایم و خدای متعال که حکیم مطلق است، عالم و انسان را برای هدف والا آفریده و آن هدف، همان ارتباط آگاهانه با او است که با تفکر و تعقل و در پرتو دین الهی شکل میگیرد.
معنویت اسلامی همراه است با زندگانی دنیوی در شئون گوناگون، اعم از ارتباطات اجتماعی، فردی، خانوادگی و... که خدای متعال ما را به آنها مجهز کرده تا بهواسطه آنها به کمال برسیم. معنویت وقتی چنین معنا شد، روشن میشود اساس معنویت، اعتقادات ایمانی و خداباورانه است. ایمان به خدای متعال، ایمان به قیامت به عنوان عالمی که انسان در آن به نتیجه واقعی میرسد، ایمان به انبیا و اولیا و دین الهی.
امام سجاد(ع) در دعای اول، معارف گوناگون توحیدی را بیان میکند. دعای دوم طلب رحمت برای پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) است، چراکه این اولیا در میان امت واسطههای فیض الهی هستند و انسان را در رسیدن به معنویت و کمال واقعی که ارتباط با عالم غیب باشد، دستگیری میکنند. دعای سوم صلوات و طلب رحمت برای حاملان عرش است، همان ملائکه که واسطههای فیوضات الهیاند و دعای چهارم طلب رحمت است برای آنها که پیرو این راه معنوی و تصدیقکنندگان انبیا هستند.
از این رو، در لسان و روش امام سجاد(ع) تنها چیزی که سبب میشود انسان در مسیر حقیقت قرار بگیرد، این اصل معرفی شده است؛ البته ادعیه دیگر این صحیفه مبارکه، شاخ و برگهای این اصل و درخت پاک هستند، هرچند هر دعا گویش خاص خود را در زمینههای مختلف ارتباط با خدا دارد و حضرت(ع) آنها را چراغ راه ما قرار دادهاند. هر گاه با این حقیقت مرتبط شدیم، دچار حیرت و سرگشتگی نخواهیم شد. البته انسان همواره با امتحانهای گوناگون روبهرو است اما چنین افرادی همیشه در صراط مستقیم قرار دارند؛ همان دعایی که در نماز از خدای متعال درخواست میکنیم، صراط کسانی که از حیرت و ضلالت دورند، چون حیرت گاهی از دردهای لاعلاج است. اینچنین به منطق امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه پی میبریم.
حضرت زینالعابدین(ع) برای شرایط فتنه و بحران که تشخیص سره از ناسره ممکن نیست، چه راهی را در صحیفه سجادیه پیش پای ما گذاشتهاند؟
امام سجاد(ع) در شرایطی قرار داشتند که گاهی نمیتوانستند همه مسائل را به صورت شفاف بیان کنند. عمدتاً ابزار دعا بهویژه از ناحیه ایشان برای آن است که افراد را به اساس معارف دین توجه دهند و ضمن آن به راه و روشی که باید دینمان را بر آن قرار دهیم تا به سعادت دنیا و آخرت برسیم، اشاره میکنند تا بدانیم وقتی در فتنهها، تاریکیها و شرایط غبارآلود قرار میگیریم و تشخیص حق از باطل دشوار میشود، چه کنیم. ملاک اساسی، آن است شخصیت واقعی وجودی خود را بشناسیم و ماهیت عالم را درک کنیم که ما با این عالم ارتباط ظاهری داریم و همه موجودات به حقیقت ذات الهی ارتباط دارند، همان خدایی که با شگفتیهای بیشمار، انسانها را متحیر میکند. اگر کسی عقل را درست به کار ببندد (اساس ادیان الهی بهویژه اسلام و مکتب اهلبیت(ع) بر بیدار کردن عقل است تا واقعیات را درست بفهمیم) و دنبال آن هدف واقعی با آن راه و روش حقیقی برود، دیگر در هیچ عرصهای شک نمیکند. امام سجاد(ع) تصریح دارد آنچه ما را با کمال مطلق و صفات جمال و جلال الهی مرتبط میکند و حامی ما در عبور از فتنههاست، قرآن و پیامبر(ص) هستند. اما پس از پیامبر(ص) فتنهها بهطور آشکار ظهور کردند. امام سجاد(ع) در برخی دعاها به صورت گذرا، نه صریح (چون شرایط به ایشان اجازه نمیداد) توجهات خاصی به نبی اکرم(ص) داشته و پس از آن از خدای متعال طلب رحمت بر اهل بیت(ع) کردهاست. برای مثال در دعای چهل و هفتم که در روز عرفه خوانده میشود و سرشار از معارف توحیدی است، امام(ع) در میانه دعا صلوات مبسوطی را بر پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) ایشان میفرستد و در قالب این درود و صلوات، ما را به واقعیاتی توجه میدهد. چنانکه در بند ۵۷ این دعا بیان میکند: «خدایا درود بفرست بر اهل بیتِ پاک نبی اکرم(ص)، کسانی که آنها را برای امر خود انتخاب کردی، ایشان را خازنان علمت، حافظان دینت، خلفایت روی زمین و حجتهایت بر بندگان قرار دادی».
حضرت(ع) نمیتواند صریحاً بگوید من خود جزو آن حجتها هستم، بلکه با این دعا مردم را به معارف گوناگون قرآن که ما را به اهلبیت(ع) ارجاع میدهند، متصل میکند و در بند ۶۱ دعا میفرماید: «خدایا! تو دینت را در هر زمانی تأکید کردی بهواسطه امامی که او را نشانهای بر بندگان و چراغ در شهرها قرار دادی، بعد از آنکه او را به خود متصل کردی و وسیله رضای خود قرار دادی و طاعت او را واجب و معصیت او را حرام کردی». اینها همه بیان حاکمیت ائمه(ع) است که حضرت برای بیان آنها از لسان دعا استمداد کردهاست. امام سجاد(ع) به ما یاد میدهد در فتنههای مختلف چقدر به دین الهی، رهبر الهی و... نیاز داریم. کسانی که با دید باز به این معارف برسند، درمییابند یگانه راه برای برونرفت از فتنهها ارتباط ولایی با اهلبیت(ع) است، چنان که در انتهای این بند میگوید: «امتثال به امر امام را واجب و امر کردی از او پیشی نگیریم...». حضرت زینالعباد(ع) در دعای چهل و هشتم که آن را در عید قربان انشا کرده نیز آورده همه اعمال بر مدار امام است که به نتیجه میرسد، چنانکه حج بدون ولایت امام، ابتر و بینتیجه است. مسلمانان به حاکمیت الهی توسل کرده و میکنند و در برابر طاغوت سر فرو نمیآورند که حاضر شوند امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خود را به دست آنها دهند. لذا در بند دهم دعای چهل و هشتم که ویژه روز عید قربان است و در روز جمعه هم خواندنش استحباب دارد، تصریح میکند ما نیازمند رهبری الهی هستیم تا از منجلاب طاغوتها نجات یابیم و نیز تأکید دارد مقام ولایت، خاص امینان تو است و این جایگاه را دشمنان غصب کردند اما ائمه(ع) هرگز از آن جدا نمیشوند اگرچه در ظاهر به آن دست نیافتند و نتوانستند اهداف الهی را پیاده و اجرا کنند.
حضرت(ع) در خلال اینها به فتنه و باطل هم اشاره میکند، یعنی همانها که اجازه ندادند اولیاءالله به حاکمیت الهی برسند و آن را در جهان پیاده کنند و امروز جمهوری اسلامی با همین نگاه، مقابل استکبار ایستاده است. امام سجاد(ع) در این دعاها به ما یاد میدهد هم دوستشناس و هم دشمنشناس بوده و در مواجهه با فتنهها بصیرت داشته باشیم.
این گنجینه ارزشمند را چطور همگانی کنیم و در معرض استفاده و بهرهمندی عموم قرار دهیم؟
اگر بخواهیم به صورت نظاممند معارف صحیفه سجادیه را عرضه کنیم باید از متخصصان امر کمک بگیریم، چون هستند گروههایی که در این باره فعال و مشغول به کار هستند؛ همچنین، دغدغهمندان واقعی نظام، برای پیاده کردن منویات اهلبیت(ع) این معارف را دستهبندی شده و نظاممند استخراج و استحصا کرده و درزمینه آنها آگاهی بیابند و سپس در سطوح مختلف جامعه بیان و نهادینه کنند. در مقام اجرا هم مجریان براساس دیگر تعالیم اهلبیت(ع) ورود کنند و با رهنمودهای ولیفقیه کار را پیش ببرند. اگر بخواهیم این مباحث در سطح جامعه مطرح شود نیاز به گروههای دارای ارتباط تنگاتنگ با حاکمیت داریم و ضرورت دارد صداوسیما و مراکز تبلیغی دیگر هم پای کار بیایند و مسائل اخلاقی را که حضرت در دعای مکارم اخلاق (دعای بیستم صحیفه سجادیه) بیان کردهاند و عمدتاً بر اخلاق اجتماعی تمرکز دارد، بیشتر بیان و نهادینه کنند. تحقق این مهم، نیازمند ارتباط هدفمند مجموعهها و دستگاههاست، البته تقویت ایمان به خدا و پرورش عقلانیت انسانها توأم با خداترسی و ایمان به حقانیت دین و مکتب و رهبری اهلبیت(ع) و دستورات آن حضرات(ع) در این زمینه مؤثر است.
نظر شما