ایشان حسرت را از غم‌های شدید روحانی انسان معرفی کرد و گفت: مراد از حسرت عظمی در کلام امام سجاد (ع) تأسف‌خوردن تمام انسان‌ها اعم از کفار و منافقان و گنهکاران و حتی مؤمنان در روز قیامت است. این‌طور نیست که حسرت فقط برای اهل جهنم باشد؛ لذا فرمود: «یَوْمُ الْحَسْرَة». حسرت را به یوم نسبت می‌دهد، نه به انسان‌ها، در حالی که اصولا حسرت را انسان‌ها می‌خورند. اهل جهنم که جای خود دارند؛ اما خوبان هم حسرت می‌خورند که مثلا چرا در مجالس دینی شرکت نکردند، چرا واجباتشان را کامل نکردند، چرا نافله بجا نیاوردند، چرا رذائل اخلاقی را از خود دور نساختند و... . بنی‌آدم وقتی ارزش انسانیت و دین و عبادت و قرب به خدا را بفهمند، بر تفریطی که در تکمیل ایمان، تقویت علم، تقوا، بندگی، عبادت خالصانه، انجام خیرات و عمل صالح کرده‌اند، حسرت می‌خورند. عالم و جاهل و مجاهد و شهید و غیر شهید، همه و همه، تمام کوتاهی‌هایی را که در اینجا کرده‌اند، آنجا می‌فهمند. مصیبت کبری هم قریب به همین معناست.

آیت الله هاشمی علیا در ادامه با بیان پاره‌ای از آیات قرآن کریم، برخی وجوه این مصیبت بزرگ را توضیح داد: طبق آیه 27 سوره فرقان، قیامت روزی است که ظالمان از شدت اندوه و حسرت، دستانشان را به دندان می‌گزند و می‌گویند که ای کاش به‌جای تمسخر انبیا، راه آنان را می‌رفتیم. آیه بعدی همین سوره، زبان حال کسانی است که همنشینانشان آنها را از ذکر، یعنی قرآن و دین و پیامبر و امام، بازداشتند و گمراهشان کردند. طبق آیه 54 سوره زمر، وقتی قیامت به‌طور ناگهانی برپا شود، همه فقط به فکر خودشان خواهند بود و هیچ‌کس آنها را یاری نخواهد کرد. در قیامت، تمام نسبت‌هایی که انسان در دنیا با آنها به نحوی ارتباط داشت قطع می‌شود: استاد، پدر، مادر، برادر، دوست، شریک و... .

وی همچنین با استناد به برخی روایات، بزرگ‌ترین حسرت و شدیدترین ندامت را در روز قیامت از آنِ کسانی دانست که دنیا را به آخرتشان می‌فروشند و مطابق علم و عدلی که خود از آن سخن می‌گویند عمل نمی‌کنند. چنان‌که امام صادق (ع) می‌فرماید: «حسرت و پشیمانی و آه، همه برای کسی است که از آنچه بدان بصیرت پیدا کرده، بهره‌ای نبرد و نداند آنچه انجام می‌دهد، به سود اوست یا به زیانش».

این استاد اخلاق بر اساس روایاتی از پیامبر اسلام (ص) و امیرالمؤمنین (ع)، شدیدترین مصیبت و بزرگ‌ترین خرابی را نقصان در دین عنوان نمود و توصیه کرد: انسان باید دین خود را حفظ کند، ولو مال و حتی جانش را از دست بدهد که درواقع، جان‌دادن در این راه، مسلوب‌شدن نیست، بلکه مقام است و چنین فردی شهید محسوب می‌شود. برخلاف آنها که در ازای دریافت پول، دینشان را دادند و اغتشاش کردند، به عده‌ای آسیب زدند و عده‌ای را نیز کشتند. کسانی که راضی به چنین افعالی بودند نیز از آنان هستند. قرآن کریم راه نجات از این مصیبت را چنین بیان می‌فرماید: «وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ». مراد از «أحسن» در این آیه ممکن است کلّ قرآن باشد یا واجبات آن؛ چون قرآن هم شامل مستحبات و مباحات است و هم واجبات. در دنیایی که به تعبیر امیرالمؤمنین(ع) محل تجارت اولیاءالله است، انسان می‌تواند با علم و اخلاق و اموال خود، به مقام عزت انسانی و قرب الهی نائل شود.