در فرهنگ شیعی، انتظار فرج به مثابه یکی از ارکان ایمانی، همواره جایگاهی محوری داشته است. با این حال در طول تاریخ، برداشتهای متفاوتی از این مفهوم شکل گرفته است؛ از انتظار منفعلانه و گوشهنشینی تا انتظار فعال و زمینهساز. در اندیشه رهبر معظم انقلاب، انتظار نه یک حالت روحی صرف، بلکه یک برنامه جامع برای عمل و آمادگی است. ایشان با تأکید بر اینکه انتظار به معنای سکون و دست روی دست گذاشتن نیست، این مفهوم را از یک پدیده عاطفی به یک وظیفه اجتماعی و فردی تبدیل میکنند.
انتظار به مثابه حرکت؛ مبانی قرآنی تحول درونی
مفهوم انتظار فعال، ریشه در سنتهای الهی دارد که بر نقش محوری اراده انسان در تغییر سرنوشت تأکید میکند. قرآن کریم میفرماید: «اِنَّ اللهَ لایُغَیِّرُما بِقَومٍ حتّی یُغَیِّرُوا ما بِاَنفُسِهم»(رعد: ۱۱)؛ خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمیدهد مگر آنکه خودشان بخواهند. بر این اساس، تحقق وعده الهی مبنی بر حاکمیت صالحان بر زمین (اَنَّ الاَرضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُون؛ انبیا: ۱۰۵) نیازمند تلاش و آمادگی منتظران است. رهبر معظم انقلاب در تبیین این تحول فکری، انتظار را به عنوان یک «حرکت» معرفی کرده و دیدگاه منفعلانه را نفی میکنند.
ایشان میفرمایند: «انتظار فرج، انتظار دست قاهر قدرتمند الهی ملکوتی است که باید بیاید و با کمک همین انسانها سیطره ظلم را از بین ببرد و حق را غالب کند و عدل را در زندگی مردم حاکم کند و پرچم توحید را بلند کند... باید برای این کار آماده بود... انتظار معنایش این است. انتظار، حرکت است؛ انتظار، سکون نیست؛ انتظار، رها کردن و نشستن برای اینکه کار به خودی خود صورت بگیرد، نیست. انتظار، حرکت است. انتظار، آمادگی است» (بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم در روز نیمه شعبان، ۲۷/۵/۸۷). این آمادگی شامل مجموعهای از وظایف فردی و اجتماعی است که منتظر را از یک تماشاگر منفعل به یک بازیگر فعال در مسیر ظهور تبدیل میکند.
وظایف فردی؛ خودسازی اخلاقی و پرهیز از دنیاگرایی
اولین گام در مسیر انتظار فعال، خودسازی و آمادگی اخلاقی است. سربازی که قرار است در رکاب منجی موعود با تمام مراکز فساد مبارزه کند، باید از درون، خود را تطهیر کرده باشد. به فرموده رهبر فرزانه انقلاب «بزرگترین وظیفه منتظران امام زمان(عج) این است که از لحاظ معنوی و اخلاقی... خود را آماده کنند» (بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۳۰/۸/۱۳۷۱). این آمادگی اخلاقی، بهویژه نیازمند پرهیز از دنیاگرایی است؛ زیرا شیفتگی به مظاهر فریبنده دنیا، اراده انسان را تضعیف میکند. ایشان در این خصوص میفرمایند: «اما کسانی که در مقابل خطر، انحراف و چرب و شیرین دنیا خود را میبازند و زانوانشان سست میشود؛ کسانی که برای مطامع شخصی خود حاضر نیستند حرکتی که مطامع آنها را به خطر میاندازد، انجام دهند؛ اینها چطور میتوانند منتظر امام زمان(عج) به حساب آیند؟ کسی که در انتظار آن مصلح بزرگ است، باید در خود زمینههای صلاح را آماده سازد و کاری کند که بتواند برای تحقق صلاح بایستد» (بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۳۰/۸/۱۳۷۱).
این فرمایش، برگرفته از آموزههای قرآنی است که دنیاگرایان را در معرض خسران میداند: «اِنّ الذین... و رَضوا بالحیوةِ الدنیا واطمَانّوا بها... اولئکَ ماواهمُ النارُ بِما کانوا یَکسبونَ»(یونس: ۷ و ۸). بنابراین، منتظر واقعی باید دل خود را از محبت دنیا خالی کند تا جایگاه عشق به موعود باشد.
معرفت، امید و نظارت؛ ارکان هویتی منتظران
علاوه بر خودسازی اخلاقی، کسب معرفت و بصیرت نیز از وظایف حیاتی منتظران است. در عصر غیبت که شبهات فراوانی در مورد مهدویت مطرح میشود، منتظر واقعی باید با آگاهی و روشنبینی در مقابل انحرافات فکری ایستادگی کند. رهبر معظم انقلاب بر اهمیت «آگاهی و روشنبینی» برای سربازی امام زمان(عج) تأکید میکنند. این معرفت، شامل شناخت امام زمان(عج) است که به فرموده رسول خدا(ص)، هر کس بدون شناخت امام زمانش بمیرد، به مرگ جاهلیت مرده است.
رکن دیگر انتظار فعال، امید است. اعتقاد به مهدویت به عنوان یک پایان روشن و حتمی، منبعی برای امیدواری است که به منتظران کمک میکند در برابر توطئههای دشمنان مرعوب نشوند. ایشان میفرمایند: «اعتقاد به مهدویت... امید را در دلها زنده میکند، هیچ وقت انسانی که معتقد به این اصل است ناامید نمیشود، چرا؟ چون میداند یک پایان روشن و حتمی وجود دارد، برو برگرد ندارد» (بیانات در دیدار اقشارمختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۲۵/۹/۱۳۷۶). این امید با باور به حضور و نظارت دائمی امام زمان(عج) تقویت میشود. قرآن کریم میفرماید: «وَقُلِ اعْمَلُواْ فَسَیَرَی اللهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمومِنُونَ» (توبه: ۱۰۵). رهبر حکیم انقلاب در این باره میفرمایند: «شیعه خوب کسی است که این حضور را حس میکند و خود را در حضور او احساس نماید، این به انسان امید و نشاط میبخشد» (بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۱۷/۱۰/۱۳۷۴).
وظایف اجتماعی؛ زمینهسازی و اصلاح ساختارها
انتظار فعال مستلزم تلاش برای زمینهسازی اجتماعی ظهور است. منتظران باید جامعه را برای پذیرش حکومت جهانی عدل آماده کنند. رهبر فرزانه انقلاب با رد دیدگاه انفعالی که منتظر است امام زمان(عج) بیاید و همه کارها را از صفر شروع کند، میفرمایند: «شما باید زمینه را آماده کنی تا آن بزرگوار بتواند بیاید و در آن زمینه آماده، اقدام فرماید، از صفر که نمیشود شروع کرد، جامعهای میتواند پذیرای مهدی موعود ارواحنافداه باشد که در آمادگی و قابلیت باشد» (بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۲۵/۹/۱۳۷۶). ایشان برای تبیین این ضرورت، به تجربه تاریخ اشاره میکنند و میفرمایند: «چه علتی داشت که بسیاری از انبیای بزرگ اولوالعزم آمدند و نتوانستند دنیا را از بدیها پاک و پیراسته کنند؟ چون زمینهها آماده نبود... آن وقت اگر امام زمان(عج) در یک دنیای بدون آمادگی تشریف بیاورند همان خواهد شد» (بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۲۵/۹/۱۳۷۶). این آمادگی شامل تلاش برای اصلاح جامعه و مبارزه با فساد است. به فرموده ایشان «هر چه ما کار خیر و اصلاح درونی خود و تلاش برای اصلاح جامعه انجام بدهیم آن عاقبت را دائماً نزدیکتر میکنیم» (بیانات در دیدار اقشارمختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۲۲/۸/۱۳۷۹). این اصلاح در وهله نخست، نیازمند حاکمیت قوانین اسلامی و پرهیز از عافیتطلبی است.
پژوهش عالمانه و دعا؛ ابزارهای تکمیلکننده زمینهسازی
در کنار تلاشهای عملی، دو وظیفه مهم دیگر نیز برای منتظران تعریف شده است: پژوهش عالمانه و دعا. رهبر معظم انقلاب تأکید میکنند یکی از خطرات بزرگ برای مهدویت، کارهای جاهلانه و غیرمستند است که راه را برای مدعیان دروغین باز میکند. ایشان میفرمایند: «ضرورت دارد تا درباره مسئله مهدویت کار عالمانه، قوی، متکی به مدرک و سند به وسیله اهل فن و آگاه انجام گیرد... هر چه دلها با مقوله مهدویت آشنا شود و انس پیدا کند و حضور آن بزرگوار... محسوستر شود... این برای دنیای ما و برای پیشرفت ما به سمت آن اهداف بهتر خواهد بود» (بیانات در دیدار اقشارمختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۱۸/۴/۱۳۹۰). این پژوهش عالمانه به منتظران کمک میکند در مقابل شبهات، از مبانی مهدویت دفاع کنند. درنهایت، دعا برای تعجیل فرج، به عنوان خواست قلبی و نشاندهنده آمادگی روحی، مکمل این تلاشهاست. ایشان میفرمایند: «آن مردمی که مینشینند راز و نیاز میکنند؛ دعای ندبه را با توجه میخوانند و زیارت آلیاسین را زمزمه میکنند و مینالند، میفهمند چه میگویند... من توصیه میکنم که این توسلات را... هرچه با کیفیتتر ادامه دهند و توجهات و الطاف آن بزرگوار را به سمت خود جلب کنند» (بیانات در دیدار اقشارمختلف مردم به مناسبت نیمه شعبان، ۱۷/۱۰/۷۴).
براساس تحلیل دقیق بیانات رهبر معظم انقلاب، انتظار فعال فراتر از یک احساس صرف، یک برنامه عملیاتی برای خودسازی و زمینهسازی است. سرباز امام زمان(عج) کسی است که با کسب معرفت، پرهیز از دنیاگرایی، حفظ امید و مبارزه با انحرافات، خود را برای تحقق آرمانهای حکومت جهانی عدل آماده میکند. در اندیشه رهبر معظم انقلاب، هر گام برای اصلاح فرد و جامعه، یک قدم در مسیر نزدیکتر شدن به ظهور است و این تحول، نیازمند تلاش مستمر و همهجانبه منتظران است تا زمینه برای حاکمیت قرآن و اسلام فراهم شود.
نظر شما