اگر ابتدای مطلب و همینطور بیمقدمه ادعا میکردیم انسان، بعد از همه تلاشها و کندوکاوهایش برای دستیابی به آب شیرین، مکیدن و بیرون کشیدن شیره جان زمین، ساخت آبشیرینکنهای مختلف و... حالا به فکر کاویدن اعماق اقیانوسها افتاده است، احتمالاً حیرت کرده و بلکه قید خواندن ادامه مطلب و این ادعای شاید من درآوردی را میزدید. منتها به اقتضای ضربالمثلهایی مثل «غریق به هر خار و خاشاکی چنگ میزند» و «جوینده، یابنده است» باید این ادعا را باور کنید و لاجرم بقیه مطلب را بخوانید.
زیر دریاها چه خبر است؟
زیاد وقتتان را نمیگیرم و همین ابتدا مستقیم میروم سر اصل مطلب. تا قبل از دهه ۷۰ اگر کسی میگفت زیر بستر اقیانوسها ممکن است آب شیرین پنهان شده باشد، احتمالاً حرفش را میگذاشتند کنار باقی گمانهزنیهای علمیِ شاید و اگر. البته حق داشتند چون اگرچه ایده، ایده جذابی بود اما پشتوانه علمی نداشت. در همان دهه، اما کمکم نشانههای ژئوفیزیکی و هیدروژئولوژیکی سر و کلهشان پیدا شد؛ شواهدی غیرمستقیم که خبر از وجود سامانههای آب شیرین حتی زیر کف دریا میداد. با این حال، سالها به همان صورت ایده و فرضیههای علمی کنجکاویبرانگیز باقی ماند تا اینکه در سال ۲۰۲۵، مأموریت بینالمللی Expedition ۵۰۱ در قالب برنامه حفاری اقیانوس آغاز شد. حدود ۴۰ دانشمند از ۱۳ کشور راهی یک سفر علمی اکتشافی در سواحل نیوانگلند شدند؛ جایی که زمینشناسان مدتها حدس میزدند آب شیرین در لایههای رسوبی زیر دریا گیر افتاده باشد. این مناطق، به لطف ترکیب ماسه و رس فلات قاره، مثل یک مخزن بزرگ، آب شیرین را جمع میکنند و همانجا نگه میدارند. دانشمندان بستر دریا را تا عمق حدود ۲۰۰ متر حفاری کردند و هستههای رسوبی بیرون کشیدند. در نتیجه برای نخستین بار این سامانه پنهان مستقیماً نمونهبرداری و مستندسازی شد . این نمونهها در مرکز علوم محیطی دریایی MARUM آلمان زیر ذرهبیناند و نگاه دانشمندان به منابع آب شیرین ساحلی را تغییر دادهاند.
جزئیات مأموریت
حالا اگر حوصله دارید کمی از جزئیات این سفر علمی بگوییم. بد نیست بدانید این مأموریت اکتشافی از اولش هم قرار نبود صرفاً یکسری حفاری معمولی و بیخطر در کف اقیانوس ایجاد کند. پای یک تیم بینالمللی وسط بود با دو فرمانده علمی به نام پروفسور برندون دوگان از دانشکده معادن کلرادو و پروفسور ربکا رابینسون از دانشگاه رودآیلند. در کنارش، گروه IODP³ در دانشگاه لستر و همکاران مونپلیه هم حضور داشتند و عملیات زیر نظر ECORD با هدایت سازمان زمینشناسی بریتانیا و همکاری MARUM جلو رفت. هدف هم فقط بیرون کشیدن لولهای پر از گل و لای نبود. پژوهشگران علاوه بر مغزهگیری، مستقیم سراغ آبِ گیر افتاده در لایههای رسوب رفتند؛ ماسههایی که مثل سفره آب زیرزمینی عمل میکنند و رسهایی که نقش قفل و بست طبیعی را دارند.
نتیجه اولیه، اما همه را غافلگیر کرد: چون آب شیرینشده نهفقط در رسوبات قارهای، بلکه در رسوبات دریایی هم جا خوش کرده بود.
پژوهشگران بلافاصله با یک پرسش بزرگ روبهرو شدند که این آبها چند سالهاند و منشأشان کجاست؟تیم علمی با تاریخگذاری ایزوتوپی و ردیابهای شیمیایی دنبال شناسنامه این ذخایر میگردد تا بفهمد احتمالاً در دورههایی که سطح دریا پایینتر بوده، این آبها وارد این لایهها شدهاند.
نکته بامزه برای خود پژوهشگران این بود که بسیاری از رسوبات هنوز سنگ نشدهاند؛ یعنی زمین هنوز چیزهای جدیدی دارد که هر بار با بررسی پژوهشگران ممکن است سر نخهای تازهای پیدا شود.
اهمیت و پیامدها
بنابراین اگر تا امروز فکر میکردیم سهم بشر از آن ۷۰ درصد آبی که زمین را پوشانده، محدود به اقیانوسها، دریاچهها و رودخانههایی است که روی سطح زمین میبینیم، حالا کشف تازه زیر بستر اقیانوس این تصور را کمی جابهجا میکند. بخش بزرگی از آب شیرین قابل استفاده ما اصلاً روی سطح نیست، بلکه سالهاست زیر زمین ذخیره شده و بسیاری از شهرهای ساحلی عملاً به همین منابع زیرزمینی متکیاند. برآوردها میگوید فقط در شمالشرق آمریکا ممکن است حدود هزارو۳۰۰ کیلومترمکعب آب شیرین زیر کف دریا خوابیده باشد؛ رقمی که وقتی کنار مصرف سالانه حدود ۱.۵کیلومترمکعبی نیویورک گذاشته میشود، بیشتر شبیه یک حساب پسانداز چندقرنی به نظر میرسد.
اما ماجرا فقط مربوط به حجم آب نیست و پژوهشگران همزمان دارند رفتوآمد مواد مغذی مثل نیتروژن را در رسوبات فلات قاره ردیابی میکنند؛ موادی که روی فعالیت میکروبی و در نهایت حال و هوای زیستی اقیانوس اثر میگذارند. اندازهگیری این ترکیبات کمک میکند رابطه میان جریان آبهای زیرزمینی، میکروبها و کیفیت آب دریا روشنتر شود؛ کاری که دقیقاً در چارچوب علمی «۲۰۵۰: کاوش زمین با حفاری علمی اقیانوس» تعریف شده و به فهم بهتر گردش سیالات، رسوبات و حتی تغییرات سطح دریا کمک میکند. در ضمن قرار است دادهها و مغزههای این مأموریت، بعد از یک توقف یکساله، از طریق پایگاه PANGAEA در دسترس همه پژوهشگران قرار بگیرد.
در مجموع، Expedition ۵۰۱ نهفقط وجود گسترده آب شیرین زیر بستر اقیانوس را تأیید کرده، بلکه نشان داده مرز میان سامانههای آبی خشکی و دریا آنقدرها هم خطکشخورده نیست. در جهانی که با کمآبی و تغییرات اقلیمی دستوپنجه نرم میکند، چنین ذخایر پنهانی میتواند از یک خبر علمی جالب، به ابزاری جدی برای تصمیمگیریهای آینده تبدیل شود.
البته در کنار آرزوی موفقیت برای تلاشهای علمی آدمها و اینکه ما هم از خدا میخواهیم مشکل کمبود جهانی آب حل شود اما این هشدار را هم میدهیم که بر فرض منابع زیرآبی را کشف و استخراج کردیم، آیا ۱۰۰ سال دیگر مشخص نمیشود که با این تلاشها، زیرآب اقیانوسها و دریا را زدهایم و حالا با نشست دشتهای زیرآبی، رانش کف دریا و هزار مسئله و پیامد زیست محیطی جدید روبهرو شدهایم؟
نظر شما