دویست و هشتاد و یکمین برنامه سه‌شنبه‌های علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با محوریت رونمایی از قرآنی متعلق به دوره صفویه، در کتابخانه مرکزی این آستان مقدس برگزار شد.
این مراسم، ۲۸ بهمن‌ ۱۴۰۴ با عنوان «میراث مصحف‌نگاران شیراز عصر صفوی» و با محوریت معرفی کتابت عبدالقادر حسینی در گنجینه قرآنی رضوی، با حضور جمعی از مدیران، کارشناسان و محققان سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و دیگر پژوهشگران علاقه‌مند، در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی حرم مطهر حضرت رضا(ع) اجرا شد.
عبدالقادر حسینی، ازجمله هنرمندان سادات حسینی در شهر شیراز است که آثارش در مجموعه‌های بزرگ نسخ خطی جهان نگهداری می‌شود. دراین‌میان، چهار مصحف نفیس به شماره‌های ۱۰۶، ۱۱۲، ۱۱۳ و ۲۹۱ به‌خط این هنرمند، در کتابخانه و موزه آستان قدس رضوی وجود دارد.

معرفی قرآن منسوب به‌دستخط عبدالقادر حسینی

وحید توسلی، کارشناس پژوهش نسخ خطی آستان قدس رضوی درباره اثری که در این مراسم رونمایی شد، بیان کرد: این قرآن که به شماره ۱۰۴ در مرکز نسخ خطی کتابخانه مرکزی این آستان مقدس نگهداری می‌شود، در قرن دهم هجری قمری و دوره صفویه، به‌خط‌های نسخ و ثلث کتابت شده است. البته نام کاتب آن مشخص نیست، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد دستخط آن منسوب به عبدالقادر حسینی است.وی با اشاره به اینکه این قرآن در قطع بزرگ به ابعاد ۵۷.۵ در ۳۸ سانتیمتر کتابت شده است، افزود: این اثر نفیس در سال ۱۲۶۳ قمری توسط حاکم دارالسلطنه کابل، وقف حرم مطهر رضوی شده است.
توسلی با اشاره به اینکه جلد اثر در بیرون ضربی و در داخل سوخت معرق بسیار نفیسی است، درباره آرایه‌های هنری آن بیان کرد: تزئیناتی همچون دو شمسه در ابتدای اثر، دو لوح مذهب در میانه سوره فاتحه، یک سرلوح در ابتدای سوره بقره و لوح‌های مذهب برای دعای ختم قرآن و فال‌نامه، در این مصحف به چشم می‌خورد.

شیراز؛ کانون فرهنگ و هنر

این کارشناس پژوهش نسخ خطی همچنین در این مراسم گفت: شهر شیراز از دیرباز یکی از درخشان‌ترین کانون‌های فرهنگ و هنر ایران‌زمین بوده است؛ شهری که در پیوندی ژرف میان سنت‌های کهن ایرانی، تعالیم اسلامی و ذوق لطیف مردمان خود، به مثابه مهد پرورش مکاتب ممتاز هنری، شکوفا شد.وی با اشاره به گسترش تمدن اسلامی و رونق علمی و فرهنگی این شهر در دوران صفاریان و آل‌بویه، افزود: در این دوران با شکوفایی مراکز علوم دینی و ادبی، شیراز به یکی از مهم‌ترین مراکز کتابت، تذهیب و کتاب‌آرایی تبدیل شد که در آن، کارگاه‌های نسخه‌پردازی با حضور هنرمندان برجسته تأسیس شد. به‌این‌ترتیب، بستر شکل‌گیری ویژگی‌های متمایز تذهیب این مکتب هنری فراهم شد.توسلی در ادامه به تأسیس کتابخانه‌ای بزرگ در شیراز در دوره آل‌بویه و فعالیت هنرمندان بزرگی همچون ابن‌مقله و علی بن هلال مشهور به «ابن‌بواب» در این شهر اشاره و تصریح کرد: این هنرمندان همراه با شاگردان شیرازی خود، در وضع و گسترش قوانین کتابت خطوط شش‌گانه(خطوط سته) نقشی اساسی و تعیین‌کننده داشتند.وی همچنین مطالبی با محوریت نقش اتابکان، نقش دوره آل‌جلایر و دوره‌های آل اینجو و مظفر در مکتب شیراز بیان کرد.

صفوی، دوره رونق کانون وراقان

توسلی با محوریت ویژگی مکاتب هنری شیراز دوره تیموری نیز گفت: انتقال هنرمندان و آثار میان دربار هرات، سمرقند و شیراز، موجب غنی‌سازی متقابل مکاتب هنری مختلف در این دوره شده بود.انتقال سریع دستاوردهای کاتبان، مذهبان، صحافان و سایر هنرمندان کتاب‌ساز میان مراکز گوناگون ایرانی، از ویژگی‌های برجسته این عصر به شمار می‌آید.وی در ادامه ذکر تاریخچه کتاب‌آرایی مکتب شیراز، بیان کرد: دوره رونق کانون‌های دیوانی در حکومت شاه اسماعیل و شاه طهماسب تا سال ۹۶۲ قمری، بود. آثار این مقطع زمانی نیز متأثر از مکتب ترکمان و پشتیبانی‌های سلطان یعقوب آق قویونلو(عموی شاه اسماعیل) و مکتب هرات عصر حسین بایقرا بود.این کارشناس پژوهش درباره ویژگی‌های مکتب شیراز در دوره صفوی اظهار کرد: با تغییر بینش مذهبی شاه طهماسب که تا انتهای دوره صفوی ادامه پیدا کرد، تولیدات هنری با مضامین مذهبی و فرهنگ شیعی گسترش یافت. دراین‌میان، با گسترش حمایت از علما و بهبود وضعیت مدارس دینی و مزارات، زمینه تقاضای نسخه‌های خطی گسترش یافت که این تقاضا در کانون وراقان شیراز پاسخ داده شد.وی گفت: پایداری اقتصادی (تقویت بنیان مالی مکتب هنری شیراز)، دوری از کانون‌های نظامی و تراکم نیروی متخصص (حضور هنرمندان و صنعتگران) در شیراز، ازجمله عوامل رونق و گسترش کانون وراقان در دوره صفوی در این شهر بود.توسلی همچنین در این مراسم ضمن نمایش تصویرهایی از منتخبی از قرآن‌های مکتب شیراز در دوره‌های تیموری و صفوی، به بررسی و مقایسه کتاب‌آرایی این آثار پرداخت.

خبرنگار: آرزو مستأجر حقیقی