در معارف اسلامی، مفهوم پیروزی فراتر از محاسبات مادی و غلبه‌های ظاهری نظامی یا سیاسی تعریف می‌شود. از منظر دینی، حیات دنیوی نه یک تفرجگاه، بلکه کانون ابتلا و آزمون‌های پیاپی است که عیار بندگی و خلوص انسان را در میانه توفان‌های سهمگین مشخص می‌کند. در این چارچوب، از دست دادن نعمات بزرگ نه نشانه‌ خشم الهی، بلکه گاه مقدمه‌ای برای ترفیع رتبه و وصال به مقاماتی است که جز با عبور از دریای خون و رنج میسر نمی‌شود.
برای واکاوی این سنت الهی و درک بهتر نسبت میان ولایت و بلا، به‌ویژه در روزهایی که جامعه اسلامی در سوگ جانکاه ناصر و یاور مکتب اهل‌بیت(ع) به سر می‌برد، به سراغ کارشناس دینی، حجت‌الاسلام والمسلمین حامد کاشانی رفتیم تا منطق این ایام دشوار را از نگاه دین بازخوانی کنیم.

منطق متفاوت دین در تفسیر شکست و پیروزی

در گام نخست باید پرسید ما به عنوان پیروان مکتب اهل‌بیت(ع) به دنبال چه نوع پیروزی هستیم؟ حقیقت آن است که شیعیان، تنها طرفدار پیروز ظاهری ماجرا نیستند، بلکه آن‌ها حق‌جویانی هستند که به دنبال تحقق حق در عالم‌اند، حتی اگر این تحقق با بهای سنگین جان و مال همراه باشد.
منطق دین در باب شکست و پیروزی با منطق اهل دنیا فرسنگ‌ها فاصله دارد. دنیامداران، پیروزی را در بقای فیزیکی و انباشت قدرت می‌بینند اما در منطق وحیانی، گاهی شکست ظاهری، عین پیروزی باطنی است. اگر علی بن ابیطالب(ع) در قلعه خیبر را می‌کند و فاتح می‌شد، پیروز بود؛ اما اگر همان علی(ع) در خیبر زیر تیرباران دشمن قرار می‌گرفت و به ظاهر متوقف می‌شد، باز هم از دیدگاه توحیدی پیروز میدان بود، چرا که تکلیف خود را به انجام رسانده بود.
اگر ما این منطق را درک نکنیم، با کوچک‌ترین ناملایمتی دچار تزلزل می‌شویم. گاهی این سؤال پیش می‌آید که «اگر خدا با ماست، پس چرا در این لحظه برنده نشدیم؟» پاسخ اینجاست: دین برای رشد و استکمال روح شما، گاهی شما را دچار تحمل شکست می‌کند. این شکست نه یک تنبیه، بلکه یک فرایند صیقل‌دهنده است تا انسان از پیوندهای مادی گسسته و به حقیقت مطلق بپیوندد.

امیرالمؤمنین(ع)؛ قهرمان عرصه‌ از دست دادن

برای درک عمق ابتلا، هیچ نمونه‌ای گویاتر از حیات طیبه حضرت علی(ع) نیست. سید باقر هندی در وصف ایشان می‌گوید: «وَحَباهُ بکل فَضلٍ عَظیمٍ وبِمقدارِ ما حَباه ابتلاهُ» یعنی «خداوند هر فضیلت و نعمت عظیمی که داشت به علی(ع) بخشید، اما به همان اندازه او را به ابتلائات بزرگ آزمود». امیرمؤمنان(ع) که مظهر قدرت الهی و حیدر کرار بود، بزرگ‌ترین رنج‌ها را به جان خرید. نمی‌شود حیدر کرار بود بدون از دست دادن. تاریخ گواهی می‌دهد هیچ انسانی در این عالم به اندازه امیرالمؤمنین(ع) هزینه نداده است. بزرگ‌ترین تاجران ورشکسته جهان هم در مقایسه با آنچه امیرالمؤمنین(ع) در راه دین فدا کرد، چیزی از دست نداده‌اند. او در مقطعی حساس، پاره تن پیامبر(ص) و تکیه‌گاه وجودی‌اش، حضرت فاطمه(س) را در راه حفظ دین فدا کرد.
این درسی بزرگ برای ماست؛ آن کسی که از همه نزد خدا بزرگ‌تر است، تلخ‌تر و سنگین‌تر از دست می‌دهد. ما که خود را شیعه این آقا می‌دانیم، چگونه است که با یک بیماری یا مشکلی کوچک، با خداوند وارد محاجه و دعوا می‌شویم؟ یادمان باشد امامی که ضریحش را در آغوش می‌گیریم، خود «قهرمان بلا» است. او آموخت برای رسیدن به مقامات ملکوتی، باید از دلبستگی‌های زمینی عبور کرد.

بلوغ در بلا؛ از ناله‌ ایوب(ع) تا مدال «نعمَ العَبد»

داستان حضرت ایوب(ع) در قرآن کریم، تابلو تمام‌عیاری از سنت ابتلاست. او در زیر فشار روزگار له شد؛ فرزندانش را از دست داد، اموال فراوانش نابود شد و بدهی سنگینی بر دوشش افتاد. بیماری به حدی بر او چیره شد که توان حرکت نداشت و همسرش برای امرار معاش مجبور به کارگری شد. در این میان، طعنه‌ نزدیکان و شماتت خلق نیز بر دردهایش افزود.
اما واکنش ایوب(ع) چه بود؟ او در اوج بیچارگی و تنهایی، زبان به گلایه نگشود بلکه عرض کرد: «انّی مَسّنی الضّر و انت ارحم الراحمین». او به این باور رسیده بود که حتی در میان رنج، خدا «ارحم الراحمین» است. رسیدن به این نقطه که انسان در اوج بلا، باز هم رحمت خدا را ببیند، قیمتی است که با هیچ چیز دیگری قابل قیاس نیست. به همین دلیل است که خداوند در پایان کار، او را با مدال افتخار «نعمَ العَبد» (چه بنده نیکویی) می‌ستاید.
ما باید بدانیم گاهی آنچه دلمان می‌خواهد با آنچه به نفع ماست، یکی نیست. خداوند ارحم الراحمین است اما رحمت او برای بزرگانی چون امیرالمؤمنین(ع) یا رهبران الهی، از جنسی است که آن‌ها را به مقاماتی می‌رساند که عقل بشری از درک آن عاجز است. شهادت برای ناصران دین که دهه‌ها خدمت کرده‌اند، تنها پاداش شایسته‌ای است که می‌تواند مانند حلقه گلی بر گردن سرافرازشان قرار گیرد. این شهادت، نه پایان، بلکه آغاز تأثیرگذاری عمیق‌تر آن‌ها در ملکوت و در میان امت است. نباید با اولین شکست یا از دست دادن نعمتی، ناامید شویم؛ چرا که در پس هر ابتلای بزرگی، نصرتی الهی و رفعت مقامی ابدی نهفته است.

خبرنگار: نسرین نقدی