لحظهای مکث و چشم دوختن به در و دیوار این آستان، ذهن ما را در دریای زیبایی عناصر معماری آن غرق میکند؛ از المانهای آشنایی چون آیینهکاری، گچبری و نقاشی، گرفته تا پیچش رنگها و نقشها در کاشیهای معقلی، معرق و مقرنس. اما در این میان، شاید کمتر به عنصری توجه کردهایم که پیوند میان این زیباییها را برقرار میکند؛ ستونهای پنهانِ استواری و زیبایی به نام «خفنگ» که هوشمندانه سازهها را به هم پیوند زدهاند و با تزیینات خود جلوهای دوچندان به بنا بخشیدهاند. عناصری که نمونههای خاص و متفاوتی از آن در حرم مطهر امام رضا(ع) وجود دارد.
خفنگ؛ کاربرد زیبای مهندسی در معماری
خفنگ در معماری سنتی ایرانی، نقطه تلاقی دقت فنی مهندسی و هنر ظریف طراحی است؛ حفرهها و شیارهایی در سنگ یا آجر که محل نصب قابهای چوبی، دربها و پنجرهها بوده و از جابهجایی یا لقزدن آنها جلوگیری میکردند. در سقفهای چوبی نیز خفنگها نقش تکیهگاهی پنهان را ایفا میکردند؛ تیرکها درون این حفرهها قرار میگرفتند تا بار سقف به شکلی یکنواخت به دیوار منتقل شود و با کاهش نیاز به میخ یا پیچ فلزی، استحکام و انسجام سازه تضمین شود.
علاوه بر این، بسیاری از عناصر تزئینی مانند کاشیکاریها، سنگها و کتیبهها هم بر روی خفنگ نصب میشدند، به گونهای که در عین حفظ ساختار اصلی، زیبایی آن با هنر تزئین بنای اصلی هماهنگی کامل داشت. بنابراین میتوان گفت که خفنگ در واقع عنصری بوده که معماران بتوانند همزمان استحکام سازه و زیبایی بصری را در بناهای سنتی ایرانی بهطور توامان فراهم کنند.
کاشی مشبک در صحن انقلاب
در حرم مطهر رضوی، بهویژه در صحنها و ایوانهای تاریخی، نمونههای درخشانی از خفنگ دیده میشود که هر یک روایتگر دورهای از هنر ایرانیاند. در صحن انقلاب، بالای درگاه غرفه جنوبغربی، کنار ایوان ساعت، قاب کاشی مشبکی در دل خفنگ جای گرفته که با طرحی اسلیمی و استوار چشمنوازی میکند. این اثر مربوط به مرمتهای دوره معاصر است که هنرمندانه بر فراز در افزوده شده است.
طرح اصلی، ترنجی سفید در میانه دارد که با حاشیهای ظریف احاطه شده و از آن شاخههای اسلیمی جدا میشوند و با نظمی موزون در پیرامون میگردند. رنگ فیروزهای درخشان مشبک در کنار دورگیری سرمهای، تضادی دلنشین آفریده است. چنگها و سرچنگها هم با دقتی مثالزدنی بریده شدهاند و گردش نرم خطوط، استحکام و ظرافت را توامان به نمایش گذاشته است.
کتیبه تاریخی ایوان شرقی
در ایوان شرقی همین صحن نیز خفنگی دیگر جلوهگری میکند؛ این بار نه با کاشی، بلکه با سنگی حجاریشده که متعلق به چهار قرن پیش است. این قاب سنگی بالای در ورودی ایوان شرقی صحن انقلاب، یادگاری از عهد شاه صفی صفوی در ۱۰۴۴ قمری است؛ دورهای که آثار اندکی از آن در حرم باقی مانده است.
این قاب شامل دو کتیبه است. در حاشیه، کتیبهای به خط ثلث و در متن، کتیبهای به خط نستعلیق برجسته. کتیبه ثلث شامل دو حدیث نبوی و صلوات بر چهارده معصوم(ع) است که با خطی ممتاز حجاری و به رنگ سیاه بر زمینه سفید نشسته است. درون قاب نیز، قطعه شعری دوازدهبیتی درباره نصب در ایوان در روزگار شاه صفی به این صورت نقش بسته است: «هو الباقی/ در زمان شهنشه دوران/ آن نسب بوتراب دینپرور/ خسرو بر و بحر شاه صفی/ سایه لطف ایزد داور/ در از بهر صحن کرد تمام/ بنده نیک خواه آن سرور/[...] هاتفی گفت سال تاریخش/ بهر فردوس ره بجو زین در/ فی سنه ۱۰۴۴»
نام «عبدالله» بهعنوان کاتب با عبارت «نمقه عبدالله» در پایان کتیبه ثلث آمده است. هر بیت درون ترنجی مستقل جای گرفته و حاشیه ترنجها به رنگ زرد اخرایی و نوشتهها با زر طلایی جلوه یافتهاند. هرچند به سبب کمعرض بودن ترنجها، واژهها فشرده کتابت شدهاند، اما استحکام تکتک کلمات و شیوه ترکیب حروف، نمایانگر سبک نستعلیق آن دوره است. مهارت حجاری و منبتکاری سنگ نیز به این مجموعه وقار خاصی بخشیده است.
طلاکاری خفنگ در پیش روی مبارک
نمونهای دیگر از شکوه خفنگ را میتوان در پیشروی مبارک، در اسپر شمالی دارالحفاظ، دید؛ جایی که دری زرین با خفنگی باشکوه در بالای آن میدرخشد. این اثر متعلق به دوره جمهوری اسلامی و اجراشده در اواخر دهه پنجاه خورشیدی است و از شاهکارهای طراحی، قلمزنی و میناکاری به شمار میرود.
خفنگ به شکل قاب محرابی بزرگی است که فضای درونش با مشبکی از طلا و میناکاری پر شده است. در ترنج میانی، کتیبهای قرآنی به خط ثلث میناکاری شده با عبارت «ادخلوها بسلام آمنین» خودنمایی میکند. از این ترنج، نوارهای اسلیمی گلدار با پیچوتابی چشمگیر منشعب میشوند و در گستره قاب میچرخند.
ابعاد بزرگ مشبک باعث شده حرکت نقوش آشکار و پرقدرت باشد و جزئیاتی چون چنگها و بندهای اسلیمی وضوحی چشمگیر پیدا کنند. در میان این خطوط، گلهای ظریف قلمزنیشده، لطافتی شاعرانه به طرح افزودهاند. پیرامون خفنگ و در، قابهایی از ترنجهای میناکاری با کتیبههای ثلث دیده میشود. این مشبک دو رو دارد و تفاوتش در سمت داخل بقعه آن است که ترنجهای کتیبهدار پیرامون در، بهجای میناکاری، از طلا ساخته شدهاند.
خفنگ مشبک ایوان شمالی مسجد گوهرشاد
در ایوان شمالی مسجد گوهرشاد نیز خفنگی تماشایی جای دارد؛ در بالای در ورودی این مسجد به رواق دارالسیاده، قاب نقرهکاریشدهای دیده میشود که از شاهکارهای فلزکاری دوره قاجار است. این قاب بخش بالایی همان دری است که انیسالدوله، همسر ناصرالدینشاه قاجار، در سده سیزدهم قمری به حرم اهدا کرده بود. هرچند درِ اصلی در دوره معاصر به سبب فرسودگی تعویض شد، قسمت فوقانی آن که دور از دسترس و سالم مانده بود، همچنان در جای خود حفظ شده است.
درون این خفنگ، فضا به پنج قاب محرابی تقسیم شده که با مشبک «گوی و ماسوره» آراسته شدهاند: سه قاب بزرگ در میانه و دو قاب کوچکتر در دو سوی آنها. گره مشبک قاب میانی و دو قاب کوچک، مربعشکل و در دو قاب دیگر، لوزیوار اجرا شده است. در گذشته، این پنج قاب را نمادی از پنجتن آلعبا میدانستند.
پیرامون مشبکها، قاببندی به شکل نیمستونهایی است که از گلدانهای پای آنها نقوش گیاهی سر برآورده و بدنه ستونها را پوشانده است. بالای دو مشبک کوچک، کتیبههایی به خط نستعلیق دیده میشود و در قاب بالایی، ترنجی کتیبهدار با اسلیمیهای ظریف کار شده است. درون ترنج مرکزی، حدیث «انا مدینه العلم و علی بابها» به خط ثلث ترکیب شده. لچکیهای اطراف خفنگ با کاشی معرق پوشیده شدهاند؛ ترنجهای تودرتو با اسلیمیهای توخالی زردرنگ و گلهای ختایی فیروزهای و سفید، پیچوتابی دلربا پدید آوردهاند که نگاه را در خود میکشاند.
نظر شما