سوره فتح یکی از سوره‌هایی است که رهبر شهید انقلاب بارها تلاوت آن را در موقعیت‌های دشوار توصیه کرده‌اند. آیه ۲۹ این سوره دارای ابعاد سیاسی و اجتماعی مهم و روشنگری است که می‌تواند در موقعیت‌های حساس مانند امروز ما به جامعه الگویی برای حرکت بدهد. الگویی که به ما می‌گوید با دشمن چگونه باشیم و چرا و با هم‌کیشانمان چگونه باید رفتار کنیم. رهبر شهید انقلاب در موارد متعددی بیاناتی درخصوص این آیه داشته‌اند و از آن به عنوان الگویی برای زیست اسلامی، مرزبندی با دشمن و تنظیم خطوط با مؤمنان و مردم یاد کرده‌اند. «قسمت اعظمِ مجاهدت در راه خدا، برای شخصِ خودِ شماست. زیست اسلامی یعنی چه؟ معنای چگونگی زندگی اجتماعی اسلامی چیست؟ این را در قرآن و در نهج‌البلاغه و در ‌روایات می‌شود پیدا کرد. در این الگو، «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط» وجود دارد، یعنی «عدالت»؛ در این الگو «اَشِدّاءُ عَلَی ‌الکُفّار» وجود دارد، یعنی «مرزبندی با دشمن»؛ در این الگو «رُحَماءُ بَینَهُم» وجود دارد، یعنی «مهربانی مؤمنین و ‌مردم با یکدیگر»؛ این‌ها خطوط اصلی است؛ ما از هر کدام از این‌ها که غفلت کرده باشیم و غفلت بکنیم و زمین بماند، نقصی ‌در الگوی زیست اسلامی به وجود می‌آید» (۵/۴/۱۴۰۳).رسانه KHAMENEI.IR برجسته‌ترین آیات اجتماعی و سیاسی در تفسیر حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای را در مناسبت‌های مختلف تبیین کرده است. در این مطلب، دکتر فریبا علاسوند، استاد حوزه و دانشگاه، ابعاد و نکات مهم آیه ۲۹ سوره فتح را براساس تفسیر حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای بررسی کرده است که در ادامه گزیده‌ای از آن را با هم مرور می‌کنیم.

وظیفه جامعه اسلامی راضی کردن دشمنان نیست

یکی از اجزای مهم این جامعه (جامعه مطلوب) چارچوب ارزشی آن است که باید براساس آیه ۲۹ سوره فتح «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سیماهُمْ فی‌ وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی‌ عَلی‌ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظیماً» شکل بگیرد. من در بیانات رهبر حکیم انقلاب اسلامی که بررسی می‌کردم، می‌دیدم ایشان بیش از ۲۰بار به همین آیه استناد کرده‌اند.
بر این اساس یک جامعه آرمانی دینی، جامعه‌ای است که سخت‌گیری‌اش را برای دشمن و رحم خود را برای مردمش گذاشته است و این دستاورد قرآن است. رهبر حکیم انقلاب اسلامی بارها تأکید کردند اگر ما مؤمن هستیم، باید به این موضوع اهمیت بدهیم و این چیزی است که روی رابطه‌های داخلی و بین‌المللی ما تأثیر می‌گذارد و هیچ الگوی دوم و سوم و دیگری برای روابط وجود ندارد. ما باید طوری باشیم که دشمن از ما عصبانی باشد. ما وظیفه نداریم دشمنانمان را راضی کنیم، بلکه برعکس وظیفه داریم به‌گونه‌ای زندگی کنیم که آن کسی که با ما دشمنی می‌کند، هر روز از ما عصبانی‌تر هم بشود؛ کمااینکه در همین آیه می‌فرماید: «لِیَغیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ».

با عمل به این الگو خداوند به فعالیت‌های ما برکت می‌دهد

رهبر فرزانه انقلاب اسلامی از این آیه زیاد استفاده کرده‌اند. در این آیه واژه «الزُّرَّاعَ» درواقع می‌تواند به‌عنوان یک نماد مطرح باشد. قرآن کریم تولیدگران را مثال زده که می‌توانند مستقلاً دست به تولید بزنند؛ یعنی جامعه ایمانی جامعه‌ای است که نیروهای تولیدگر آن، مستقیماً و مستقلاً دست را روی نقاط اتکای خود می‌گذارند و طوری با توکل به خداوند شروع به فعالیت می‌کنند که محصول و دستاورد آن‌ها موجب تعجب خودشان می‌شود. این مسئله بسیار الهام‌بخش بوده و به این معناست که از طرفی توان داخلی چنان زیاد و همه‌جانبه است که می‌تواند به نتایج حداکثری ختم شود و از طرف دیگر، بُعد متافیزیکی و معنوی هم دارد و آن اینکه چون این افراد با اعتماد به توان خود و اتکال به خداوند و با هدف مستقل شدن از جریان کفر جهانی دست به چنین تلاش و اقدامی می‌زنند، خداوند نیز برکتی در فعالیت آن‌ها گذاشته و طوری محصول و دستاورد آن‌ها را بارور می‌کند که مایه تعجب خود آن‌ها می‌شود.

پیشرفت ما موجب خشم دشمنان اسلام است

این آیه دارد می‌گوید خداوند برکتی می‌دهد که خود مؤمنان درون جامعه تعجب می‌کنند و از بیرون نیز دشمنان ــ که دارند این رشد و پیشرفت را نگاه می‌کنند ــ هر روز بر غیظ آن‌ها افزوده می‌شود. در حقیقت قرآن کریم می‌فرماید جامعه دینی باید «اشدّاء علی الکفار» باشد. منظور از این عبارت در واقع یک رویکرد است؛ یعنی رویکرد شما این‌گونه باید باشد. دشمنانی هستند که قرآن کریم در آیه ۱۲۰ سوره بقره درباره آن‌ها می‌فرماید: «وَ لَنْ تَرْضی‌ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصاری‌ حَتَّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ: یهود و نصاری هرگز از تو راضی نمی‌شوند تا آنکه از آیینشان پیروی کنی»؛ یعنی اصلاً از شما راضی نمی‌شوند مگر اینکه کیش و آیین آن‌ها را قبول کنید و در چارچوب فکری آن‌ها قرار بگیرید. کمااینکه الان نماد دشمنی با اسلام که صهیونیسم است، کاری به کار کشورهای حوزه خلیج‌فارس و دولت‌های بزرگی که نام اسلامی را یدک می‌کشند ندارد، علتش هم این است که این دولت‌ها درواقع از صهیونیسم تبعیت می‌کنند.

الگویی قرآنی که به ما درباره دوستی و دشمن می‌گوید

تا اینجا «اشدّاء علی الکفار» بود، اما یک جامعه دینی در عین حال «رحماء بینهم» نیز باید باشد. در اسلام هر رفتاری که انسان‌ها را به هم دشمن، بدبین و بدخواه می‌کند، حرام است؛ سوءظن، تهمت، غیبت، بدخواهی، حقد، حسد و... حرام است. برعکس هر چیزی که انسان‌ها را به همدیگر نزدیک می‌کند، در اسلام واجب یا مستحب است و توصیه شده است؛ بخشیدن، انفاق بر دیگران، صدقه، خمس، زکات، مواسات، رسیدگی به یکدیگر در شادی و عزا و... از این دست امور هستند. اگر به جایی رسیدیم که دیدیم می‌خواهیم با دشمنان سازش کنیم و در عین حال میان خودمان دعوا داریم، این جامعه اسلامی نیست. ما گاهی اوقات چنین خصوصیتی را میان مؤمنان، متدینان و مسلمین مشاهده می‌کنیم که نمی‌توانند با هم رفاقت و اتحاد داشته باشند؛ الان در مقیاس‌های جهانی همین‌گونه است و دولت‌های اسلامی نمی‌توانند با همدیگر اتحاد و رفاقت کنند و در عین حال با دشمنان اهل رفاقت و سازش هستند.

این الگوی قرآنی با همدلی و خدمت داوطلبانه تحقق پیدا می‌کند

گاهی کسانی پیدا می‌شوند که به ایرانی‌ها برچسب‌هایی می‌زنند و یک موج منفی درباره ایرانیت یا جامعه مسلمان منتقل می‌کنند. معلوم است که این یک برنامه هدفمند است؛ چون می‌دانند در قرآن، جامعه دینی جامعه‌ای است که میان افراد آن همدلی، رحم و مروت وجود دارد و چنین جامعه‌ای یک جامعه پویا و زنده است. طبیعی است چنین جامعه‌ای را هدف قرار می‌دهند و چنان درباره مردم ایران بد می‌گویند که خروارها محبت و همدلی که میان مردم ایران وجود دارد، اصلاً دیده نمی‌شود، این در حالی است که ما در جامعه ایرانی بسیاری از خیران اعم از مدرسه‌ساز، مسجدساز و... را داریم که کارشان در جامعه در مقیاس میلیونی این است که دست همدیگر را بگیرند یا بسیاری از افراد را داریم که خدمات مددکارانه و داوطلبانه برای نیازمندان، سالمندان، معلولان و... انجام می‌دهند، همچنین پزشکان زیادی داریم که خدمات بی‌مرز و رایگان انجام می‌دهند و این‌ها همه غیر از بودجه‌های میلیاردی است که دولت به‌عنوان وظیفه ملی خود برای خدمت به مردم به کار می‌گیرد.
همه این خدمات داوطلبانه مردمی نشان از این دارد که در دل مردم نسبت به همدیگر «رَحم» وجود دارد و بسیاری از خدمات براساس رحم اداره می‌شود؛ یعنی گردش مالی بسیار بزرگی در کشور وجود دارد که صرفاً براساس همین رابطه مدیریت می‌شود و یک‌دفعه می‌بینیم بسیاری از این خدمات داوطلبانه در بحران‌های طبیعی مثل سیل و زلزله و حتی ایام خاص مثل عزاداری‌های سیدالشهدا(ع) جلوه می‌کند. با همه این مصادیق که در حقیقت جلوه «رحماء بینهم» در جامعه ایرانی است، عده‌ای سعی می‌کنند به هر طریقی نشان بدهند جامعه ایرانی یک جامعه بی‌رحم است.
به هر حال مادام که براساس الگوی قرآنی «اشدّاء علی الکفار رحماء بینهم» عمل کنیم، وعده الهی نصر حتماً محقق می‌شود. این آیه در بیانات حضرت‌آقا چنان پربسامد است و در مناسبت‌های مختلف تکرار شده که من فکر می‌کنم می‌تواند به‌عنوان یکی از مباحث استراتژیک ایشان برای سامان دادن به جامعه‌ای باشد که می‌توان براساس آن الگوهای رفتاری شخصی و اجتماعی و نیز سیاست‌گذاری‌های اجتماعی مختلف طراحی کرد. امیدوارم آن روز برسد.