برطبق بررسی هشتمین شماره از مجموعه کتاب کاتالوگهای این سازمان که با محوریت منتخب نهجالبلاغهها در کتابخانه آستان قدس رضوی و به قلم سید امیرمنصوری تدوین و در سال جاری منتشر شده است، حدود ۶۰۰ نسخه نهجالبلاغه در ایران وجود دارد.
در این میان، ۱۱۴ نسخه خطی از این آثار ارزشمند در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود که قدیمیترین نسخه آن متعلق به نیمه دوم قرن پنجم هجری قمری و جدیدترین آن مربوط به قرن چهاردهم هجری قمری است. نهجالبلاغههای خطی نفیس موجود در کتابخانه این آستان ملکوتی از نظر قدمت تاریخی، ویژگیهای بصری و تزیینات، کاتب یا واقف آن، ارزش و اهمیت دارد.
قدیمیترین نهجالبلاغه خطی
از قدیمیترین نسخههای نهجالبلاغه موجود در آستان قدس رضوی میتوان به نسخه شماره ۱۱۷۳۶ اشاره کرد که در تملک فخرالدین نصیری امینی بوده است. او در سال ۱۳۹۷ هجری قمری، طی زیارت بارگاه ملکوتی امام هشتم(ع)، این اثر را وقف کتابخانه کرده است.
باتوجهبه وقف این نسخه توسط خبرهای همچون فخرالدین نصیری امینی و نیز قلم کتابت، نوع مرکب و کاغذ و مطابقت آن با سایر نسخههای کتابت شده در قرن پنجم قمری در بغداد و پیش از آن، بیتردید و به تحقیق میتوان گفت که کتابت این اثر نیز در قرن پنجم قمری، انجام شده است.
این نسخه بهخط نسخ جلی در ۱۷۹ برگ ۱۵ سطری در ابعاد ۲۲ در ۵/۱۵ سانتیمتر کتابت و با تیماج قهوهای مجلد شده است.
نسخه وقفی رهبر شهید
نسخه کتابت شده توسط محمد بن حسین معروف به برهان نظامی به شماره ۲۵۰۸۴، یکی از نسخههای نهجالبلاغه موجود در این کتابخانه است که قدمت آن به قرن هفتم هجری قمری میرسد. این اثر از جمله آثار وقفی حضرت آیتالله امام خامنهای(قدس سره)، رهبر شهید کشورمان بر کتابخانه حرم مطهر رضوی است که به پشتوانه چنین نیکاندیشی از سال ۱۳۷۸ هجری شمسی در کتابخانه ماندگار شده است.
نسخه حاضر بهخط نسخ در ۱۳۲ برگ ۲۱ سطری در ابعاد ۳۴ در ۵/۲۵ سانتیمتر نوشته شده و با تیماج قهوهای مجلد شده است. کاتب نسخه بر کتابت این اثر در روز مباهله سال ۶۷۴ قمری، تأکید کرده است که این امر بیانگر گرایشهای شیعی اوست.
این کاتب پس از رقم خود در نسخه، ابیاتی از یعقوب بن احمد نیشابوری (۴۷۴ قمری) را از روی خط وی بر این نسخه نهجالبلاغه، ذکر کرده است. این اقدام نیز روایتگر آن است که کاتب، نسخهای قابل اطمینان در دست داشته است. همچنین با توجه به تطبیقهای متعدد آن با نسخههای مختلف میتوان این نسخه را دستنویسی جامع از چندین نسخه نهجالبلاغه دانست.
معرفی نسخههای کهن
از دیگر نسخههای نهجالبلاغه کتابخانه آستان قدس رضوی میتوان به نسخه شماره ۱۳۸۴۷ اشاره کرد که توسط محمد بن محمد بن احمد النقیب در سال ۵۴۴ قمری در قصبه سانزوار(سبزوار کنونی) نوشته و به همت نواب فاضلخان در سال ۱۰۶۵ قمری، وقف شده است.
این اثر بهخط نسخ تحریری در ۱۷۶ برگ ۱۷ سطری در ابعاد ۱۹ در ۳/۱۴ سانتیمتر کتابت و با تیماج قهوهای مجلد شده است. این نسخه خطی نهجالبلاغه از جهات مختلف دارای اهمیت است چنانکه از آن میتوان بهعنوان سندی کهن از سبزوار، شیوه نسخهپردازی در این مکان و همچنین جریان ریشهدار گرایشهای شیعی در این سرزمین، نام برد.
نسخه شماره ۴۴۱۳۹ نیز از جمله نهجالبلاغههای خطی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی است که مزین بهخط نسخ، حسنبنمحمدبنعبداللهبنعلی جعفری حسنی(سبط ابیالرضا راوندی)، در نیمه اول قرن هفتم هجری قمری است. این اثر که در ۲۲۶ برگ ۱۳ سطری در ابعاد ۵/۳۳ در ۲۵ سانتیمتر نگاشته شده، دارای جلدی با تیماج عنابی با سجاف سرخ، است.
چگونگی دسترسی به آثار
پژوهشگران با مراجعه به تالار محققان خطی کتابخانه مرکزی حرم مطهر رضوی میتوانند پس از ارائه درخواست حضوری به مسئول تالار، تصاویر دیجیتالی این آثار را باکیفیت قابلملاحظه دریافت کنند و از آنها در مطالعات و تحقیقات خود استفاده کنند.
همچنین ارائه خدمات غیرحضوری سازمان نیز از طریق وبسایت کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی به نشانی «https://digital.aqr.ir»، به اهل علم و پژوهش انجام میشود.
گفتنی است، علاوه بر نسخههای خطی نهجالبلاغه، بیش از ۷۰ نهجالبلاغه چاپ سنگی نیز در مدیریت مخطوطات سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی وجود دارد. همچنین مجموعهای از نهجالبلاغههای چاپی در کتابخانه مرکزی این آستان مقدس در دسترس پژوهشگران قرار دارد.
نظر شما