کاهش کیفیت خاک شاید بیصداترین بحران کشاورزی ایران باشد؛ بحرانی که نه مانند کمآبی به سرعت دیده میشود و نه مانند گرانی محصولات در آمارهای روزمره نمود مییابد؛ اما به گفته کارشناسان، به طور مستقیم امنیت غذایی کشور را تهدید میکند. بر اساس دادههای منتشر شده در حوزه آب و خاک، بیش از ۶۰ درصد از اراضی کشاورزی ایران کمتر از یک درصد ماده آلی دارند؛ در حالی که برای پایداری تولید، این عدد باید چند برابر باشد. همچنین حدود ۸۰ درصد خاکهای کشور قلیایی هستند و pH بالاتر از ۵/۷ دارند؛ وضعیتی که جذب عناصر غذایی را برای گیاه دشوار میکند. افزون بر این، طبق تحقیقات رسمی، بیش از ۸۰ درصد خاکهای ایران با کمبود گوگرد مواجهاند؛ عنصری کلیدی که در فعالسازی فرایندهای بیولوژیک خاک نقش اساسی دارد. در چنین شرایطی سالها مصرف گسترده کودهای شیمیایی بهویژه اوره، اگرچه در کوتاهمدت به افزایش عملکرد محصول کمک کرده؛ اما به گفته فعالان این حوزه، در بلندمدت به کلوخهای شدن خاک، کاهش تنفس ریشه، افت فعالیت میکروارگانیسمها و حتی افزایش نیترات در محصولات انجامیده است؛ مسئلهای که در برخی موارد موجب برگشت خوردن محصولات صادراتی ایران از بازارهای هدف شده است. در همین بستر، برخی از مجموعههای فعال در حوزه پژوهش و فناوری تصمیم گرفتند به جای تمرکز صرف بر افزایش وزن محصول، به سراغ اصلاح بستر تولید یعنی خاک بروند.
در سالهای اخیر بعضی از پژوهشگران ایرانی با تمرکز اصلی بر اصلاح خاک و تولید کودهای ارگانیک نسل جدید مسیری را پیمودهاند که به گفته یکی از همین افراد نه تنها یک فعالیت اقتصادی؛ بلکه یک مأموریت ملی برای حفظ سلامت جامعه است.
بحران خاموشی به نام خاک
علی نیکطالع، مدیر بخش تحقیق و توسعه شرکت «الماسکاران آسیا» معتقد است: مسئله اصلی کشاورزی ایران را باید در زیر سطح زمین جستوجو کرد. او معتقد است سالها مصرف بیرویه کودهای شیمیایی، ساختار طبیعی خاک را تخریب و آن را از یک بستر زنده و پویا به محیطی وابسته و کمبازده تبدیل کرده است.
او توضیح میدهد: «طبق آمارهای رسمی، بیش از ۶۰ درصد اراضی کشور کمتر از یک درصد ماده آلی دارند. همچنین بیش از ۸۰ درصد خاکهای ایران قلیایی هستند و بخش عمدهای از آنها با کمبود گوگرد مواجهاند. وقتی خاک از نظر زیستی غیرفعال شود، کشاورز مجبور است هر سال وابستگی خود را به نهادههای شیمیایی بیشتر کند».
نیکطالع در ادامه میگوید: «تیم فنی ما سالها در مزارع و باغهای مختلف ایران حضور میدانی داشت و از نزدیک شاهد مشکلات کشاورزان بود. میدیدیم که کشاورز برای اصلاح خاک مجبور است چندین تُن گوگرد پودری بخرد و با هزینه زیاد در زمین پخش کند. پس از آن برای رفع کمبود عناصر، کودهای ریزمغذی جداگانه مصرف کند و در نهایت برای کنترل آفات و بیماریها، چندین نوبت سمپاشی انجام دهد.
او عنوان میکند: این فرایند هم زمانبر بود، هم پرهزینه و هم اثرگذاری آن به دلیل قلیایی بودن خاک، بسیار پایین. اینجا بود که به این نتیجه رسیدیم کشاورز به یک راهحل یکپارچه نیاز دارد. به همین دلیل، تیم تحقیق و توسعه شرکت الماسکاران آسیا با نگاه به این نیاز، پروژه تولید کودی را کلید زد که بتواند همزمان چند مشکل را حل کند».
۵ سال پژوهش برای یک فرمول بومی
این پژوهشگر میافزاید: در این راستا زمان زیادی درگیر تحقیق، آزمایش و اصلاح فرمولاسیون برای تولید محصولی ویژه بودیم. هدف ما این بود که گوگرد را به شکلی فراوری کنیم که بدون تخریب ساختار طبیعیاش، بتواند نقش واقعی خود را در خاک ایفا کند.
به گفته وی در روشهای سنتی، گوگرد معمولاً ذوب میشود یا با اسیدهای قوی واکنش میدهد؛ فرایندهایی که انرژیبر هستند و به ساختار مواد آلی آسیب میزنند؛ اما این مجموعه با یک مسیر سنتزی زمانمحور و بدون استفاده از حرارت مستقیم یا واکنشهای مخرب، موفق به تولید «گوگرد مایع » شد؛ محصولی که به گفته او، ساختار کامل گوگرد را حفظ میکند. او توضیح میدهد: «این کود وقتی وارد خاک میشود، نخستین کاری که انجام میدهد، شکستن ساختارهای کریستالی و کلوخهای است. خاک دوباره به حالت اسفنجی برمیگردد. آب بهتر در آن نگه داشته میشود و ریزمغذیهایی که سالها در اثر مصرف نیترات و اوره قفل شده بودند، آزاد میشوند».
فعالسازی دوباره چرخه حیات خاک
به گفته نیکطالع مهمترین اثر این محصول نه صرفاً تغذیه مستقیم گیاه؛ بلکه فعالسازی دوباره فرایند بیولوژیک خاک است. او میگوید: «وقتی میکروارگانیسمها فعال شوند، خاک خودش شروع به تولید طبیعی نیترات میکند. در این شرایط، وابستگی به اوره کاهش مییابد».
نیکطالع ادعا میکند که در صورت مصرف اصولی و منظم، میتوان بدون استفاده از کودهای شیمیایی، همان میزان محصول یا حتی بیشتر را با کیفیت و سلامت بالاتری برداشت کرد. در ادامه، او به برگشت محصولات صادراتی به دلیل بالا بودن سطح نیترات اشاره میکند و میافزاید: بخشی از سیبزمینیها و مرکبات ما به روسیه و بعضی کشورهای دیگر صادر میشود؛ اما به دلیل عبور از استاندارد مجاز، نیترات برگشت میخورد. دلیلش روشن است؛ وقتی تمرکز بر وزن محصول باشد نه کیفیت آن، از این رو تعجبی ندارد که با این نتیجه روبهرو شویم.
او معتقد است اصلاح خاک بهصورت پایهای میتواند این چرخه را تغییر دهد و ایران را به تولیدکننده محصولات سالم و رقابتپذیر در بازار جهانی تبدیل کند.
کارآفرینی در مسیر پرهزینه
مسیر این مجموعه افزون بر یک پروژه علمی، نمونهای از کارآفرینی در شرایط دشوار اقتصادی است. علی نیکطالع میگوید: تاکنون حدود ۵ میلیارد تومان در بخش تولید سرمایهگذاری کردهایم و برای ۲۵ تا ۳۰ نفر اشتغال مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کردیم.
به گفته علی نیکطالع، تحریمها هرچند محدودیتهایی را به وجود آوردهاند؛ اما سبب تمرکز بیشتر آنها بر ظرفیتهای داخلی شدهاند. نیک طالع در این باره اظهار میکند: «تمام مواد اولیه ما داخلی بوده و دانش فنی کاملاً بومی شده است. تحریمها موجب شد روی پای خودمان بایستیم».
نیاز به حمایت و فرهنگسازی
به گفته او، مهمترین دغدغه این مجموعه نه صرفاً دریافت تسهیلات مالی؛ بلکه ایجاد یک بستر حمایتی واقعی برای شرکتهایی با تولیدات محصولات دانشبنیان است.
او معتقد است دولت باید میان پژوهش و بازار، پل ارتباطی مؤثرتری ایجاد کند و ساز و کارهایی فراهم شود تا فناوریهای داخلی فرصت لازم در مقیاس ملی را پیدا کنند. انتظارشان حمایت رانتی یا یارانهای نیست؛ بلکه مطالبه اصلی آنها اعتماد، فراهم شدن امکان رقابت عادلانه با محصولات وارداتی و ساختارهای سنتی است؛ حمایتی که بتواند مسیر تجاریسازی نوآوریهای داخلی را هموار کند؛ چرا که یکی از مهمترین موانع پیش روی این مجموعه، مقاومت در برابر تغییر است.
نیکطالع با گلایه میگوید: «ما بارها به شرکتهای بزرگ کشت و صنعت پیشنهاد همکاریهای نزدیک و استراتژیک را دادهایم؛ اما بسیاری از آنها به دلیل وابستگی به سهمیههای کود شیمیایی یا ساختارهای سنتی، حاضر به آزمون نیستند». در حال حاضر مشتریان اصلی این محصول، کشاورزان خُرد هستند و تعداد مهندسان کشاورزی همکار هنوز محدود است.
با وجود ظرفیت صادراتی، این مجموعه هنوز تمرکز خود را بر بازار داخلی گذاشته است. او معتقد است: «اگر فقط ۱۰ درصد خاکهای آسیبدیده کشور احیا شود، تحول بزرگی در امنیت غذایی ایران رخ میدهد».
اصلاح خاک؛ سرمایهگذاری برای سلامت
در نگاه علی نیکطالع، موضوع فقط کشاورزی یا اقتصاد نیست؛ بلکه سلامت جامعه است. او اظهار میکند: «اگر بتوانیم میوه سالم و کمنیترات سر سفره مردم بیاوریم، ایمنی جامعه را بالا بردهایم. ریشه بسیاری از بیماریها به تغذیه برمیگردد. ما روی همان ریشه تمرکز کردهایم».
او در پایان تأکید میکند توسعه محصولات تولیدی دانشبنیان تنها با حمایت مالی محقق نمیشود؛ بلکه نیازمند اعتماد، فرهنگسازی و ایجاد پیوند واقعی میان پژوهش و صنعت است. به باور او، ایران از نظر استعداد و ظرفیت علمی کمبودی ندارد. آنچه لازم است، میدان دادن به نوآوری و باور به توان داخلی است. نیکطالع در پایان میگوید: «اگر خاک را زنده کنیم، کشاورزی زنده میشود و اگر کشاورزی سالم باشد، جامعه سالمتر خواهد بود».
نظر شما