افتتاح چهل‌وپنجمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب شارجه با رویدادی تأمل‌برانگیز و جنجالی همراه شد. در جریان افتتاحیه این رویداد، از جایزه‌ای جدید با عنوان «جایزه بین‌المللی هارون‌الرشید» رونمایی شد و حاکم شارجه صراحتاً علت این نام‌گذاری را «مظلومیت هارون‌الرشید و ستمی که مورخان در حق او روا داشته‌اند» عنوان کرد. این اقدام در حالی صورت می‌گیرد که هارون‌الرشید، خلیفه عباسی، عامل اصلی سال‌ها زندانی کردن و شهادت مظلومانه حضرت امام موسی کاظم(ع) در سیاهچال‌های بغداد است. برای ریشه‌یابی این رویکرد و تبیین ابعاد جریان تطهیر ستمگران در تاریخ اسلام، بازخوانی تحلیل‌های حجت‌الاسلام والمسلمین حامد کاشانی، کارشناس تاریخ اسلام، زوایایی از این پدیده کهن و ساختارمند را روشن می‌کند.
تناقض تاریخی در مظلوم‌نمایی خلیفه عباسی
حجت‌الاسلام کاشانی در این خصوص می‌گوید: ماجرای رونمایی از جایزه هارون‌الرشید و ادعای مظلومیت او در یک رویداد بین‌المللی، اتفاقی ساده یا جدا از رویکردهای کهن تاریخی نیست. سال‌هاست در برخی مراکز علمی جهان اسلام، ده‌ها پایان‌نامه دکترا با عناوینی چون «هارون‌الرشید مورد افترا قرار گرفته» (هارون‌الرشید المفتری علیه) به نگارش درمی‌آید تا کارنامه او را پاک‌سازی کنند. اما براساس ساده‌ترین قواعد حقوقی، جرم‌شناسی و تاریخ‌پژوهی، چگونه می‌توان حاکمی را مظلوم نامید که امام معصوم زمان، حضرت موسی بن جعفر(ع)، به دستور مستقیم او سال‌ها در سیاهچال‌ها تحت شدیدترین فشارها بود و در نهایت پیکر بی‌جان ایشان از زندان سندی بن شاهک بیرون آمد؟
او توضیح می‌دهد: حتی اگر منابع شیعی در جزئیات نحوه مسمومیت حضرت نادیده گرفته شود، طبق تمامی استانداردهای حقوقی، حکومت وقت و شخص خلیفه مسئول مستقیم سلامت و جان زندانی است. بردن یک امام معصوم(ع) به سیاهچال و تحویل دادن پیکر بی‌جان او، جرم آشکاری است که با هیچ پایان‌نامه و جایزه‌ای پاک نمی‌شود. اعطای جوایز بین‌المللی به نام هارون‌الرشید، تلاش برای سرپوش نهادن بر کارنامه‌ای است که در آن، سرکوب شدید اهل‌بیت(ع) ثبت شده است. این رویکرد نشان‌دهنده یک انحراف عمیق معرفتی است که در آن، جای دفاع از مظلوم با تقدیس ظالم عوض می‌شود و جامعه دینی را به سمتی می‌برد که برای ستمگران غیرتی شود.
زنجیره کهن تطهیر؛ از ابن‌صلاح و یزید تا حجاج ثقفی
این کارشناس تاریخ اسلام تصریح می‌کند: تطهیر چهره‌های ستمگر، جریانی مقطعی یا اتفاقی نیست، بلکه یک «سنت مستمر» از قرن اول هجری است. این الگو برای تبرئه یزید بن معاویه پیاده شد. شخصیتی مانند ابن‌صلاح، از علمای متقدم جریان مقابل می‌گوید یزید اصلاً در قتل حسین بن علی(ع) کاره‌ای نبوده، نه مباشرت داشته و نه امر کرده است؛ سپس می‌گوید حتی اگر ثابت شود که بوده، باز هم نباید به او توهین کرد، چون خلیفه مسلمین است.
او در ادامه یادآور می‌شود: این روند تطهیر تا جایی پیش رفته که در سال‌های اخیر کتاب‌های متعددی در دفاع از حجاج بن یوسف ثقفی، خونریزترین حاکم بنی‌امیه با عناوینی نظیر «وا حجاجاه» یا «الحجاج المفترا علیه»(دروغ‌های منتسب به حجاج) در سال ۲۰۱۹ در کویت منتشر شده و در نمایشگاه‌های بین‌المللی به فروش می‌رسد. وقتی جامعه‌ای برای حجاج ثقفی کتاب دفاعیه می‌نویسد، طبیعی است که برای هارون‌الرشید نیز جایزه بین‌المللی درست کند. این زنجیره نشان می‌دهد مواجهه امروز با هارون‌الرشید، جزئی از همان سنت کهن است؛ جریانی که هدفش زائل کردن حساسیت جامعه اسلامی نسبت به جنایات انجام‌شده علیه خاندان پیامبر(ص) و عادی‌سازی تطهیر قاتلان ائمه(ع) است.
جنگ صفین و جابه‌جایی تاریخی معیار حق و باطل
حجت‌الاسلام کاشانی با اشاره به نمونه‌های تاریخی مانورهای تبلیغاتی قدرت‌ها می‌گوید: در جنگ صفین، پیامبر اکرم(ص) پیش‌تر با حدیثی متواتر فرموده بودند عمار یاسر معیار حق و باطل است و گروهی که او را بکشند، ستمگر و جهنمی هستند. اما دستگاه بنی‌امیه پس از شهادت عمار، برای تبرئه معاویه دست به مغالطه و تحریف زد. آنان ادعا کردند قاتل عمار کسی است که او را به جنگ آورده، یعنی امیرالمؤمنین(ع). اما حضرت بلافاصله این جنگ تبلیغاتی را با پاسخی قاطع خنثی کردند و فرمودند با این استدلال، پس قاتل حمزه سیدالشهدا(ع) نیز پیامبر اکرم(ص) است که او را به جنگ احد آورده بود.
او تشریح می‌کند: علت اصلی وقوع چنین تناقض‌هایی در جهان اسلام، جابه‌جایی شاخص‌ها و ترازهای دینی است. همان‌طور که امیرالمؤمنین(ع) در نامه‌ای به معاویه فرمودند: «انک لرواد عن القصد» (تو با سرعت حرکت می‌کنی اما مسیر را برعکس می‌دوی و از مقصد دور می‌شوی) امروز نیز دستگاه‌های تبلیغاتی، ظرفیت خود را به جای دفاع از حق، صرف پرچم‌داری از ظالمان می‌کنند. وقتی در نقطه اول، حق و باطل جابه‌جا شد، تا قیامت این دیوار کج بالا می‌رود. نتیجه این جابه‌جایی آن می‌شود که کسانی ادعای اسلام دارند، اما در بزنگاه‌ها پرچم ظالمان تاریخ را با افتخار بر سر دست می‌گیرند.
اسناد غیرشیعی متقدم و بطلان ادعای روایت‌سازی
این پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به اسناد متقدم متون غیرشیعی می‌گوید: گاهی ادعا می‌شود باور به مظلومیت اهل‌بیت(ع) و شهادت حضرت زهرا(س)، زاییده روایت‌سازی شیعیان در قرون متأخر است. اما متون غیرشیعی بازمانده از قرن‌های دوم و سوم هجری بطلان این ادعا را به اثبات می‌رساند. به عنوان نمونه، «نظّام معتزلی» (از مخالفان متعصب شیعه) در کتاب «النکث/النکت» و «ضرار بن عمرو» (متوفای سال ۲۰۰ هجری) در کتاب «التحریش» صراحتاً اقرار می‌کنند شیعیان در همان قرن دوم، به وقوع ظلم به حضرت زهرا(س) باور راسخ داشتند و این یک جریان اعتقادی کاملاً عمومی و متواتر بوده است.
او خاطرنشان می‌کند: حتی «ابوعبدالله فزاری» از علمای اباضیه در قرن دوم در کتاب «الردود» وجود این باور را در عصر امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) تأیید می‌کند. به‌تازگی نیز در سال ۲۰۲۳ کتابی در کویت چاپ شده که ادعا می‌کند شخصیتی چون «هشام بن حکم» این جریان را شکل داده است؛ اما اگر این باورها خلاف واقع بود یا هشام حرف نادرستی می‌زد که جان شیعه را به خطر می‌انداخت، امامان معصوم(ع) مانند سایر روات منحرف (نظیر فارس بن حاتم قزوینی یا مغیرة بن سعید) او را طرد و لعن می‌کردند. سکوت و تجلیل ائمه(ع) از هشام بن حکم، نشان‌دهنده اصالت تاریخی و ریشه‌دار بودن این حقایق در عصر معصومین(ع) است.
بهای سنگین حفظ حقیقت در تاریخ اسلام
حجت‌الاسلام کاشانی با مرور فشارهای تاریخی بر راویان نقل می‌کند: حفظ اسناد مظلومیت اهل‌بیت(ع) و عدم حذف حقایق تاریخی، هزینه‌های انسانی سنگینی داشته است. در دوران عباسیان، نقل یک روایت ساده در فضیلت اهل‌بیت(ع) جرم سنگینی محسوب می‌شد؛ تا جایی که «نصر بن علی جهضمی» در زمان متوکل عباسی، تنها به جرم نقل روایت پیامبر(ص) که فرمود: «مَنْ أحَبَّ حَسنَ و حُسین وَ أباهُما وَ أمَّهُما کانَ مَعِی فی دَرَجَتی یوْمَ القِیامَةِ» به ۴۰۰ ضربه شلاق محکوم شد. همچنین مورخی چون «اوزاعی» اعتراف می‌کند ما مستمری سالانه خود را دریافت نمی‌کردیم مگر اینکه شهادت می‌دادیم امیرالمؤمنین(ع) نعوذبالله منافق است.
او ادامه می‌دهد: با وجود تمامی این شلاق‌ها، حبس‌ها و خفقان‌های شدید رسانه‌ای در دوران اموی و عباسی، راویان و بزرگان دین اجازه ندادند مشعل حقیقت خاموش شود. مجاهدت‌های حضرت زینب کبری(س) و امام سجاد(ع) در کاخ یزید و در خطبه‌های افشاگرانه، الگویی ساخت که پیروان حق در طول هزار و ۴۰۰ سال گذشته، خط بازخوانی مظلومیت ائمه(ع) را حفظ کنند. آنان اجازه ندادند چهره واقعی جنایتکاران پشت عناوین و جوایز براق فرهنگی پنهان بماند و تاریخ به نفع حاکمان جائر و ستمگر بازنویسی شود.
مسئولیت رسانه‌های دینی در برابر تحریف‌های جدید
وی درباره نقش رسانه‌های دینی تبیین می‌کند: ماجرای جایزه هارون‌الرشید در شارجه، هشداری جدی برای دستگاه‌های فرهنگی و رسانه‌های دینی است. وقتی قاتل پدر گرامی حضرت رضا(ع) در قالب یک رویداد بین‌المللی به‌عنوان چهره‌ای مظلوم و خادم فرهنگ بازسازی می‌شود، عدم واکنش تبیینی به معنای غفلت از پروژه عادی‌سازی تطهیر ظالمان است. رسانه‌های متصل به معارف اهل‌بیت(ع) وظیفه دارند ابعاد حقوقی و تاریخی جنایات آنان را به روشنی برای مخاطبان تبیین کنند تا اجازه داده نشود جای قاتل و شهید در حافظه تاریخی تغییر کند.
حجت‌الاسلام کاشانی در پایان تأکید می‌کند: نقد این جریان‌ها به معنای ایجاد تفرقه یا توهین نیست، بلکه به معنای مرزبندی دقیق میان حقایق مستند تاریخی و سیاست‌های تبلیغاتی قدرت‌هاست. بازخوانی تحلیلی این اتفاقات نشان می‌دهد جهاد تبیین در حوزه تاریخ، ابزاری حیاتی برای حفظ سلامت حافظه جمعی امت اسلامی و پاسداری از حریم معارف اهل‌بیت(ع) در برابر موج‌های جدید تحریف است. جامعه اسلامی تنها با تمسک به شاخص‌های راستین ولایت می‌تواند در برابر دستگاه‌های عریض و طویل روایت‌سازی ظالمان ایستادگی کند و مسیر مستقیم را بازشناسد.
نظر شما