ایران با تاریخی کهن و تمدنی غنی، گنجینهای بیبدیل از آثار باستانی و میراث فرهنگی را در خود جای داده است. این آثار که بازتابدهنده هویت، هنر و دانش گذشتگان بوده، امروزه با طیف وسیعی از تهدیدها، چه از سوی طبیعت و چه از سوی فعالیتهای انسانی روبهرو هستند. حفاظت از این میراث ارزشمند، مسئولیتی همگانی است و شناخت تهدیدها، نخستین گام در این مسیر محسوب میشود.
با هر خبری از تخریب یا آسیب به آثار فرهنگی یا میراثی چند صد ساله، حسرت و آهی بزرگ در قلب و ذهن آدم لانه میکند که میراثی که چندین هزار سال سالم ماندند را چطور باید از دست حرامیان حفظ کرد.
در حالی که پیش از حملات گسترده ائتلاف آمریکایی- صهیونیستی یونسکو با صدور بیانیهای اعلام کرده بود مختصات جغرافیایی سایتهای میراث جهانی و مناطق تحت حفاظت را به طرفهای ذینفع ارسال کرده تا از هر گونه آسیب احتمالی جلوگیری شود، اما بمباران بسیاری از آثار باستانی در استانهای تهران و اصفهان و سایر استانها نشان داد دشمن هویت تاریخی این مرز و بوم را نشانه گرفته است.
کاخ گلستان، شاهد عینی دشمنان دروغگو
نخستین لحظاتی که خبر از حمله به کاخ گلستان تهران منتشر شد، بهت بر چهره همگان نشست که مگر میشود دشمن چنین کاری کرده باشد؟ و هر چه بیشتر گذشت و دیگر استانها مثل اصفهان، لرستان و کرمانشاه نیز به آن اضافه شدند همه به این باور رسیدند که گویا دشمن قصد دارد به مراکز تاریخی و فرهنگی هم مثل سایر مراکز آموزشی و حتی درمانی حمله کند.
آن طور که محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران اعلام کرده افزون بر ۱۹بنای تاریخی در پایتخت مورد حمله دشمن واقع شده است.
بنا بر گزارش استاندار تهران متأسفانه آثار بیبدیلی همچون کاخ گلستان، ارگ تاریخی تهران، بازار تاریخی تهران، کاخ مرمر، عمارت تاریخی شهربانی، ساختمان سنای سابق، مسجد سپهسالار و کاخموزه فرحآباد، خانه تاریخی وثوقالدوله، مسجد تاریخی چال حصار (اردبیلیها) در سنگلج و بخشهایی از برج آزادی هدف حملات مستقیم قرار گرفتهاند.
همچنین کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان پرتو، مدرسه اردویی کتاب چیتگر، خانه فرهنگ امیرکبیر، فرهنگسرای تهران، خانه فرهنگ از مراکز منطقه۲۲، کتابخانه گلبرگ در منطقه ۸، خانه قرآن منطقه ۷، فرهنگسرای بهمن، خانه فرهنگ تلاش از مراکز منطقه ۱۹، فرهنگسرای خاوران، خانه فرهنگ صدف و بخشهایی از فرهنگسرای اشراق از جمله دیگر مراکزی هستند که مورد اصابت قرار گرفتهاند.
سایه جنگ بر نصف جهان
در لابهلای حملات دشمن متخاصم آسیبهای گستردهای به تعدادی از بناهای تاریخی شهر اصفهان گزارش شده است که متأسفانه طی آن باغ موزه «چهلستون» که در فهرست آثار یونسکو قرار دارد، بر اثر موج حملات و بمبارانها، دچار آسیبهای جدی شده است. تزئینات آینهکاری ایوان ستوندار باغ موزه چهلستون اصفهان، اتاقهای نقاشی و همچنین در و پنجرههای نفیس آلت و لغت بر اثر موج بمباران ۱۸ اسفند دچار آسیبهای جدی شدهاند.
در همین روز و در پی بمباران استانداری اصفهان، آسیبهای جدی به بافت تاریخی شهر و آثار ارزشمند میراث فرهنگی به ویژه دولتخانه صفوی وارد شد.
تالار تیموری، عمارت جبهخانه (موزه هنرهای معاصر)، عمارت رکیبخانه (موزه هنرهای تزئینی اصفهان)، تالار اشرف و کاخ موزه چهلستون از جمله آثار دولتخانه صفوی هستند که بر اثر موج انفجارها دچار آسیبهای جدی در ساختار و تزئینات وابسته به معماری شدند.
کاخموزه سلیمانیه ترک برداشت
استان البرز نیز از جمله مناطقی است که در طول جنگ تحمیلی آمریکایی - صهیونی بخشی از آثار تاریخی آن آماج حملات هوایی دشمن قرار گرفته و خسارتهایی به این آثار وارد شده است .
مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان البرز از وارد آمدن آسیب به کاخموزه سلیمانیه و برخی بناهای تاریخی شهر کرج در پی حملات هوایی اخیر خبر داده و گفت: در پی حملات اخیر آمریکایی-صهیونی کاخموزه سلیمانیه در محدوده پارک شهید چمران کرج آسیب دیده است.
نادر زینالی افزود: بررسیهای میدانی اولیه نشان میدهد امواج ناشی از انفجار موجب ایجاد ترکهایی در دیوارهای این بنای تاریخی و آسیب به شیشههای رنگی آن شده است.
وی درباره آسیب به دیگر بناهای واقع در شعاع اثر توضیح داد: پل دختر، قلعه صمصام و ساختمان اداره کل میراث فرهنگی استان البرز نیز در معرض امواج انفجار قرار داشتهاند که در ساختمان اداری، شکستگی گسترده شیشهها و آسیب به اجزای کالبدی گزارش شده و در پی تکرار حملات، بر میزان خسارتها افزوده شده است.
فلک الافلاک لرستان زخم برداشت
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان نیز با اشاره به تلاش دشمن برای تخریب هویت ایرانیان اظهار کرد: آثار موج انفجار پس از بارندگیهای اخیر به شکل ترک و شکافهای متعدد در بخشهای مختلف قلعه فلکالافلاک نمایان شده و نگرانیها درباره پایداری این بنای تاریخی را افزایش داده است.عطا حسنپور در جریان بازدید دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو از حریم قلعه فلکالافلاک خرمآباد افزود: در لحظه نخست وقوع انفجار، شواهد قطعی از خسارتها در دست نبود، اما پس از انجام بررسیهای تخصصی و همچنین بارشهای اخیر، ترک، شکاف و درزها در نقاط مختلف قلعه آشکار شده و اکنون در بخشهای گوناگون این اثر تاریخی قابل مشاهده است.
وی با اشاره به بازدیدهای میدانی انجام شده، اظهار کرد: کارشناسان و دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو نیز از خسارتهای وارد شده در داخل قلعه بازدید کردهاند و بدون تردید آثار این آسیبها در آینده بیشتر نمایان خواهد شد.
وی با بیان اینکه قدمت قلعه فلکالافلاک به حدود هزار و ۸۰۰ سال پیش میرسد، تصریح کرد: موجهای انفجاری ناشی از هر موشک با وزن قابل توجه، میتواند بر استحکام و پایداری این بنای تاریخی تأثیر منفی بگذارد و آن را در معرض آسیبهای جدیتری قرار دهد.
حسنپور در ادامه به خسارتهای وارد شده به بناهای پیرامونی قلعه اشاره کرد و گفت: سربازخانه شماره یک، ساختمان باشگاه افسران، خانه تاریخی قاضی، ساختمان هنگ و هر دو موزه باستانشناسی و مردمشناسی دچار آسیب شدهاند و سربازخانه شماره۲ نیز به طور کامل تخریب شده و اثری از آن باقی نمانده است.
موج انفجار، عمارت خسروآباد کردستان را گرفت
معاون میراث فرهنگی استان کردستان نیز از وارد آمدن خسارت به آثار باستانی این استان خبر داد و گفت: در جریان جنگ نابرابری که از سوی رژیم صهیونیستی و آمریکا به کشور تحمیل شده، استان کردستان هدف حملات هوایی شدید قرار گرفته و تعدادی از آثار فرهنگی و تاریخی آن دچار آسیبهای جدی شدهاند.
علی بهنیا افزود: عمارت خسروآباد، موزه باستانشناسی و عمارت آصف از جمله بناهایی هستند که در این حملات خسارت دیدهاند.
وی ادامه داد: برخی دیگر از بناهای تاریخی سطح شهر نیز بر اثر موج انفجار، بهویژه در بخش تزئینات آسیب دیدهاند که پایش و مرمت آنها در دستور کار قرار دارد.
تعرض به تکیه «بیگلربیگی» در کرمانشاه براساس اعلام مسئولان استان کرمانشاه، در جنگ اخیر بناها در شهر کرمانشاه نیز از خشم دشمن متجاوز در امان نماندند.
تکیه «بیگلربیگی» و دبیرستان تاریخی «کزازی» از جمله بناهای دوران قاجار در شهر کرمانشاه بودند که هدف تعرض قرار گرفتند.
متأسفانه بر اثر حملات وحشیانه دشمن متخاصم همچنین درِ ورودی مسجد قدیمی ابوتراب که مربوط به دوره قاجار است مورد خسارت و آسیب واقع شد و دیوار خانه سوری از بناهای دوره قاجار نیز ترک برداشت.
وظیفه حقوقی و اخلاقی
به گزارش قدس در بسیاری از منازعات، طرفهای درگیر از تخریب نمادهای فرهنگی بهعنوان ابزاری برای تضعیف روحیه دشمن و نابودی نشانههای هویتی او استفاده کردهاند. نمونههای تاریخی فراوانی از غارت و نابودی موزهها وجود دارد؛ از جمله در جنگ جهانی دوم که صدها هزار اثر هنری غارت شدند یا در بمبارانها از بین رفتند.
این اقدامها نهتنها زیان مادی به دنبال داشت، بلکه یک آسیب روانی و هویتی جبرانناپذیر بر جای گذاشت. در حقیقت، هدف قرار دادن میراث فرهنگی، تلاشی سیستماتیک برای محو کردن تاریخ یک ملت و سلب اعتبار از وجود تاریخی آن است.
این نوع از «جنایت فرهنگی» که سازمان ملل از آن بهعنوان «پاکسازی فرهنگی» یاد میکند، در دهههای اخیر در مناطقی همچون سوریه، عراق و یمن بهوضوح مشاهده شده است، جایی که آثار باستانی، چه به دست گروههای افراطی و چه در جریان عملیات نظامی، به طور هدفمند نابود شدند تا ریشههای هویتی مردم تضعیف شود.
ضرورت دوم، بُعد حقوقی و اخلاقی دارد. جامعه بینالملل با درک این خطر، کنوانسیونهایی نظیر کنوانسیون لاهه را برای حفاظت از اموال فرهنگی در درگیریهای مسلحانه (۱۹۵۴) تدوین کرده است. این کنوانسیون که بسیاری از کشورها آن را پذیرفتهاند، دولتها را ملزم میکند در زمان صلح برای ایمنسازی آثار خود برنامهریزی کنند و در زمان جنگ، از هدف قرار دادن موزهها و اماکن فرهنگی که با علامت مشخصه آبی و سفید از سایر نقاط متمایز شدهاند، خودداری کنند. اجرای این تعهدات، نهتنها یک الزام قانونی است، بلکه نشاندهنده احترام یک دولت به اصول تمدنی جهانی و تعهد به ارزشهای فراملی است.
ابراز نگرانی یونسکو
حملات وحشیانه و بدون قاعده دشمن متخاصم که بدون هیچ ابایی همچنان به مراکز فرهنگی، هنری و تاریخی ادامه دارد حتی نگرانی فعالان حقوق بشری و مدیران یونسکو را نیز برانگیخته است.
در همین راستا به دلیل حمله به کاخ گلستان «لازار الندو آسومو» مدیر بخش میراث جهانی یونسکو در گفتوگویی با ابراز نگرانی شدید نسبت به تأثیرات نخستین درگیریهای منطقهای بر سایتهای میراث جهانی، اعلام کرد تعدادی از آثار ثبت شده ایران در فهرست جهانی دچار آسیب شدهاند.
به گفته وی، ایران در حال حاضر صاحب ۲۹ اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است که چهار مورد از آنها آسیب دیدهاند. از جمله این آثار، کاخ گلستان در تهران که اغلب با کاخ ورسای فرانسه مقایسه میشود، در فهرست آثار آسیبدیده قرار دارد.
مدیر بخش میراث جهانی یونسکو تأکید کرد: ما در یونسکو تمام مختصات جغرافیایی این مکانهای تاریخی را به همه طرفهای درگیر ابلاغ کردهایم و همگان آگاهاند که این مکانها نباید هدف هیچ گونه حمله یا تخریب قرار گیرند.
وی افزود: این سایتها روایتگر تاریخ تمدنهای ۱۸ کشور منطقه هستند. ما درباره تهران صحبت میکنیم، اما موارد مشابهی در کشورهای خلیج فارس نیز وجود دارد. یونسکو خواستار حفاظت فوری از این مکانها و تأکید بر اهمیت میراث فرهنگی مشترک بشری است.
نظر شما