دانشگاه‌ها باید امن‌ترین مکان برای اندیشه،گفت‌وگو و توسعه علمی باشند و هر ضربه‌ای که به آن‌ها وارد شود، مستقیماً آیندهٔ یک جامعه را هدف می‌گیرد.

با این حال از آغاز جنگ رمضان تاکنون بیش از ۲۰ دانشگاه و خوابگاه دانشجویی در کشور مورد حمله مستقیم دشمن قرار گرفته است در حالی که به طور کلی اماکن غیرنظامی از هجوم و جنگ مجزا هستند.

حمله به دانشگاه شهید بهشتی

در یکی از نمونه ها بامداد ۱۱ فروردین‌ ماه مجتمع کارگاهی مربوط به دانشکده مهندسی برق دانشکده شهید عباسپور دانشگاه شهید بهشتی تهران مورد حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار گرفت و این در حالی است انستیتو پاستور و برخی از مراکز علمی و دانشگاهی پیش از این مورد حمله قرار گرفته بودند.

رئیس دانشگاه تهران با محکوم‌ کردن حمله به دانشگاه شهید بهشتی، این اقدام را نمونه‌ای از تعدی به مراکز علمی و نقض آشکار اصول انسانی و بین‌المللی دانست و تأکید کرد:تکرار چنین حملاتی نشان می‌دهد عاملان آن هیچ پایبندی به حرمت علم، فرهنگ و نهاد دانشگاه ندارند.

بسیج دانشگاه شهید بهشتی هم در بیانیه ای حمله به پژوهشکده لیزر و پلاسما دانشگاه شهید بهشتی را ادامه همان مسیر خصمانه‌ ای دانست که پیش از این نیز با ترور و شهادت استادان برجسته دانشگاهی، چهره ضدعلم و ضد پیشرفت این دشمنان پلید را برای همگان روشن کرده بود.

این بیانیه با تأکید براینکه نمی‌توان از نقش کسانی که با ایجاد ناآرامی در فضای دانشگاه، بستر را برای چنین تعرض‌هایی هموار کردند، چشم‌پوشی کرد،می افزاید: آنان که آگاهانه یا ناآگاهانه امنیت و آرامش محیط علمی را مخدوش ساختند، امروز باید به این حقیقت تلخ بنگرند که اقداماتشان چگونه مسیر را برای جسارت دشمن فراهم کرد.

دانشگاه صنعتی شریف، تازه ترین جنایت

اما در تازه ترین نمونه رژیم صهیونی و آمریکا بامداد روز دوشنبه دانشگاه صنعتی شریف را هدف حمله هوایی قرار دادند.

مرضیه عالیشوندی معاون امور بین‌الملل و حقوق بشردوستانه جمعیت هلال‌احمر در خصوص حمله هوایی بامداد امروز به زیرساخت علمی و آموزشی کشور گفت:ساختمان مورد اصابت حملات دشمن،متعلق به پژوهشکده لیزر و پلاسمای دانشگاه شهید بهشتی است.

وی افزود: این ساختمان کاملا علمی و جزو اماکن علمی و پژوهشی دانشگاه شهید بهشتی است که متاسفانه مورد حمله رژیم صهیونیستی قرار گرفته است.

مسعود تجریشی رئیس دانشگاه شریف نیز در پیام تصویری که از محل حادثه ارسال شده است، گفت: امروز صبح دشمن حمله ای را به یکی از ساختمان های دانشگاه انجام داد که متاسفانه خسارت هایی به آن وارد شد.

وی افزود: دانشگاه شریف یک نهاد علمی است که کار آن فرهنگ و گسترش علم است،اما با ددمنشی دشمنان این سرزمین آسیب دید.

رئیس دانشگاه صنعتی شریف تاکید کرد:عزیزان ما در جبهه های نبرد پاسخ لازم را خواهند داد و ما نیز در دانشگاه (نهاد علم و فرهنگ) بازسازی ها را انجام خواهیم داد و کشور را در مکانی قرار خواهیم داد که برای نسل های آینده به عنوان یک قدرت بزرگ علمی در دنیا ظاهر شوند.

پیامدهای تلخ حملات به سنگرهای دانش

حمله به دانشگاه‌ها و مراکز علمی، گرچه اغلب در غبار پیچیدگی‌های سیاسی و حقوقی، بدون پیگرد قضایی مؤثر باقی می‌ماند،اما از منظر حقوق بین‌الملل، دارای تبعات حقوقی جدی بوده و سازوکارهایی برای پیگیری و محکومیت آن در نظر گرفته شده است.

این پدیده‌ تلخ، که تاریخ منازعات مسلحانه را با خود همراه داشته، نه تنها پایه‌های علمی و فرهنگی یک جامعه را متزلزل می‌کند، بلکه نقض آشکار قوانین بشردوستانه و ارزش‌های انسانی محسوب می‌شود.

دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی، طبق حقوق بشردوستانهٔ بین‌المللی، از حمایت ویژه‌ای برخوردارند؛ حملهٔ عمدی به این مراکز، در صورتی که برای اهداف فرهنگی یا علمی شناخته شده باشند و در درگیری‌های مسلحانه مورد استفادهٔ نظامی قرار نگیرند، می‌تواند مصداق «جنایت جنگی» باشد.

مادهٔ ۵۰ پروتکل الحاقی اول ژنو در سال ۱۹۷۷ صراحتاً بیان می‌دارد که حملات باید صرفاً متوجه اهداف نظامی باشد و حمله به اهداف غیرنظامی، از جمله اماکن عمومی که برای اعمال مذهبی، آموزشی، هنری، علمی یا خیریه مورد استفاده قرار می‌گیرند، ممنوع است، مشروط برآنکه این اماکن در خدمت اهداف نظامی نباشند.

این اصل در اساسنامهٔ رم، قانون موسس دیوان کیفری بین‌المللی، نیز تکرار شده و حملهٔ عامدانه به ساختمان‌هایی که برای امور مذهبی، آموزشی، هنری، علمی یا خیریه اختصاص یافته‌اند، هنگامی که اهداف غیرنظامی محسوب می‌شوند، جزو جنایات جنگی طبقه‌بندی شده است.

فراتر از تبعات حقوقی مستقیم، حمله به دانشگاه‌ها پیامدهای گسترده‌ای در سطوح مختلف دارد؛اختلال در آموزش و پژوهش منجر به از دست رفتن نسل‌ها و عقب‌ماندگی علمی می‌شود؛ آسیب‌های انسانی شامل از دست رفتن جان دانشجویان و استادان و مهاجرت اجباری نخبگان، ضربه‌ای جبران‌ناپذیر به پیکره علمی کشور وارد می‌سازد؛ تخریب میراث فرهنگی و علمی، مانند کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مراکز تحقیقاتی، بخشی از هویت فرهنگی یک ملت را از میان می‌برد؛ و در نهایت، ایجاد ناامنی و تضعیف جامعه، بذر ترس را در میان قشر جوان و فرهیخته می‌کارد.

پیگیری حقوقی حملات به مراکز آموزشی

پیگیری حقوقی حملات به مراکز آموزشی، به دلیل ماهیت بین‌المللی و گاهی حساسیت سیاسی، با چالش‌هایی روبروست؛ با این حال، سازوکارهای متعددی برای این منظور وجود دارد.

دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) صلاحیت رسیدگی به جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی را دارد؛ اگر حمله به دانشگاه‌ها در کشورهای عضو ICC رخ داده باشد یا توسط شهروندان این کشورها صورت گرفته باشد و یا از طریق ارجاع شورای امنیت سازمان ملل، ICC می‌تواند وارد عمل شده و افراد مسئول را محاکمه کند.

در بسیاری از موارد، دولت‌ها مسئول پیگرد قضایی عاملان جنایات داخلی خود هستند و اگر کشوری دارای سیستم قضایی مستقل و کارآمد باشد، می‌تواند عاملان حمله به دانشگاه‌ها را براساس قوانین ملی خود محاکمه کند، هرچند این امر اغلب به دلیل نبود ارادهٔ سیاسی یا ناتوانی نهادهای قضایی، با دشواری مواجه است. در گذشته، دادگاه‌های موقتی مانند دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی سابق (ICTY) و رواندا (ICTR) نیز مسئولیت رسیدگی به جرائم جنگی در مناطق خاص را بر عهده داشتند و به تخریب اماکن عمومی و آموزشی نیز پرداخته‌اند.

همچنین، نهادهایی مانند سازمان ملل متحد، سازمان‌های حقوق بشری غیردولتی و گروه‌های تحقیقاتی مستقل، نقش مهمی در مستندسازی حملات و جمع‌آوری شواهد دارند که این امر زمینه را برای پیگیری‌های قضایی در آینده فراهم می‌آورد.

با وجود این سازوکارها، چالش‌هایی مانند اثبات عمدی بودن حمله، تداخل اهداف نظامی و غیرنظامی و محدودیت صلاحیت و دسترسی به مناطق درگیری، اجرای مؤثر قوانین بین‌المللی را دشوار می‌سازد.

نمونه های تاریخی

تاریخ منازعات مسلحانه شاهد نمونه‌های متعددی از حملات به دانشگاه‌ها بوده است؛ در جریان بمباران ناتو در سال ۱۹۹۹، ساختمان‌هایی از دانشگاه بلگراد آسیب دیدند و بحث‌هایی پیرامون رعایت حقوق بین‌الملل مطرح شد.

دانشگاه کابل در افغانستان، در دوره‌های مختلف درگیری، بارها مورد حمله قرار گرفت که در دوران معاصر منجر به تلفات انسانی شد؛ در جنگ داخلی سوریه، انفجار در نزدیکی دانشگاه حلب خسارات قابل توجهی به بار آورد.

در جریان جنگ بوسنی، آسیب‌های جدی به دانشگاه سارایوو وارد شد که در پرونده‌های دادگاه بین‌المللی یوگسلاوی سابق به آن پرداخته شد؛ همچنین، دانشگاه جوبا در سودان جنوبی نیز در جریان جنگ داخلی این کشور از حملات در امان نماند.

این نمونه‌ها تأکید می‌کنند که حمله به دانشگاه‌ها امری تکرارشونده است و در حالی که حقوق بین‌الملل چارچوب‌هایی برای حمایت از این مراکز و پیگرد عاملان تعیین کرده است، اجرای مؤثر این قوانین و تضمین عدالت برای قربانیان، همچنان با موانع جدی روبرو است.

مستندسازی دقیق، ارادهٔ سیاسی برای پیگیری و تقویت نهادهای قضایی بین‌المللی، گام‌های اساسی در جهت کاهش این‌گونه حملات و پاسخگو کردن عاملان آن محسوب می‌شوند.