زیر هر سقفی سری بلند شود، چشمها به قابها خیره میماند و نگاهها مجذوب هنر میشود. این ویژگی معماری منحصر بهفرد آستان جانان است که از سقف بالای ضریح گرفته تا سقفهای تمام بناهای پیرامونی با هنرهای زیبا زینت داده شدهاند و بناهای باشکوهی را گرداگرد روضه منوره رضوی پدید آوردهاند.
یکی از این سبکهای تزئین سقفها، آینهکاری است که در حرم مطهر رضوی بسیار پرکاربرد بوده و به این وسیله، قابهای پرجلالی روی سر زائران آستان مبارک امام هشتم(ع) پدید آمده است. در این متن مروری داریم بر معماری بخشی از سقفهای زیبای آینهکاری شده که جزو فاخرترین آثار این حوزه در صحن و سرای رضوی هستند و از دوره قاجاریه تا چند دهه قبل شکل گرفتهاند.
ترکیب نقوش گیاهی و هندسی
در واکاوی معماری سقفهای آینهکاری شده حرم مطهر به سراغ یکی از بناهای پرشکوه میرویم که از نقوش ختایی گرفته تا اسلیمی و گل شاهعباسی، قابهای آن را زینت بخشیده است. این قابهای باشکوه بر سقف توحیدخانه به زیبایی خودنمایی میکنند. آینهکاری توحیدخانه یکی از نمونههای بارز این هنر در حرم مطهر رضوی است. آینهکاریهای این بنای متبرکه بسیار منظم و ساده اجرا شده است. توحیدخانه در دوره صفویه بنا شده اما آینهکاری آن برای نخستین بار در دوره قاجاریه شکل گرفته است.
توحیدخانه که در شمال بقعه مطهر و در جوار صحن انقلاب اسلامی واقع شده، یک بنای ساده است که گنبدی روی آن ایجاد و بر فراز گنبد، یک نورگیر ساخته شده است. دیوارهها و سقف این بنای متبرک با تکههای آینه کاربندی شده است. نخستین قطعات آینهکاری توحیدخانه در دوره قاجار نصب شده و آخرین بار در دهه ۴۰ خورشیدی مرمت شد. زیر گنبد توحیدخانه رسمیبندی و مقرنسکاری است و این کاربندیها در دیوار دور تا دور تا بالای ازارهها با قاببندیهای متعدد شکل گرفته است. قابهای میان مقرنسکاریها هم با آینههای تیره جدا شده و نقوش اسلیمی، ختایی و گل شاهعباسی در قابها پیداست.
در این آینهکاریها حرکت ملایم نقوش گیاهی و گردش آرام نقوش هندسی با رنگهای ملایم سبز، نخودی، آبی و اخرایی مسیری مفهومی و پرجلال ایجاد کرده است.
پرشکوهترین، پس از روضه منوره
دیوارهها و سقف دارالسیاده به عنوان یکی از باشکوهترین فضاهای آینهکاری شده در حرم مطهر رضوی شناخته میشود. به نوعی که پس از روضه منوره، باشکوهترین آینهکاریها متعلق به این فضای مطهر است. دارالسیاده در دوره تیموری و در غرب بقعه مطهر ساخته شده و همعصر با زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار نخستین لایههای آینهکاری بر سقف و دیوارههای آن نقش بسته است. آخرین تعمیر اساسی آینهکاری این بنای زیبا در دهه ۴۰خورشیدی و به دست معماران حاذق رقم خورده است.
بر فراز تالار بزرگ دارالسیاده یک گنبد مرکزی و دو گنبد در اطراف ایجاد شده که زیر این گنبدها مزین به مقرنسکاری و کاربندی با آینههای رنگی است. با فاصله گرفتن از آینهکاری مرکز گنبدها نقش مقرنس گچ را میتوان بر آینهها دید. از این قسمت تا ازارهها، تکنیک معماران، ترکیب زیبایی از آینه و گچبری را پدید آورده است که نقشهای گره هندسی، نقوش اسلیمی، نیمترنجها و ترنجهای کتیبهدار، شکوهی دستنیافتنی به این رواق داده اند.
علاوه بر قابهای مشترک مرکزی و قوسها، در صفههای شرقی و غربی عناصری چون شمسه و ترنج، با نقوش ختایی و اسلیمی گلدار، انواع گرههای هندسی و کتیبههای ثلث به چشم میخورد. همچنین استفاده از آینههای رنگارنگ در دیوارهها و قوسها نشاندهنده جسارت و خلاقیت هنرمندان در عصرهای مختلف بوده است.
سقف پرنور در جوار خورشید
بنایی که قرار است از آن صحبت کنیم در دوره معاصر شکل گرفته است اما هنر آینهکاری آن، تلفیقی از طرحهای اصیل و تکنیکهای امروزی است. رواق دارالزهد در دهه ۵۰ خورشیدی در جنوب شرقی بقعه مطهر بنا شده و آینهکاری آن جزو شاهکارهای معماری در صحن و سرای رضوی به شمار میآید. در نگاه اول به این تالار حدوداً ۵۰ ساله، با بنایی چهار ضلعی و ساده روبهرو میشویم که درگاههای زیادی در آن تعبیه شده است، اما وقتی نگاه خود را بالا بیندازیم غرق در سقف آینهکاری میشویم؛ مانند ماهی در دریای آب. آینهکاریهای دیوارها و مقرنسهای معلق سقف، نشان از حوصله و خلاقیت معماران و آینهکاران در این فضا دارد.
نکته جالب در این فضا استفاده از آینه در تمام تزئینات بالای ازارههاست، به این شکل که حتی به جای شیشه درها، از آینه استفاده شده که فضای دیوارها و سقف را به صورت یکپارچه پوشانده است. در آینهکاری سقف از روش کاربندی به شکل طاسه استفاده شده که در حاشیه با قطار مقرنس قاب گرفته شده است. مقرنسها به نوعی باشکوهترین جلوه آینهکاری سقف دارالزهد هستند که تلألو نور لوسترها در آنها منظرهای پرنور بر جوار خورشید هشتم(ع) را رقم زده است.
گچ، آینه و رنگ، زینتبخش دارالولایه
در مرور آینهکاریهای فاخر صحن و سرای رضوی میخواهیم از سقفها فاصله بگیریم و سراغ بخشی برویم که در معماری تزئینی حرم مطهر کمتر به آن پرداخته شده است. در اسپَر یا همان پیشانی ایوانها یا درگاههای داخلی برخی رواقها یا اماکن متبرکه نمونهای متفاوت از آینهکاری را میبینیم که به لحاظ طرح و رنگ از سایر آینهکاریها متمایز هستند و البته همان ظرافتها را دارند. مانند اسپَر شمالی رواق دارالولایه که اسلیمی زیبای آن در دوره جمهوری اسلامی و توسط اکبر پورشیروی، هنرمند معاصر ایجاد شده است.
این قاب یک طرح قرینهای از ترنج کتیبهدار را در خود جای داده است که با سرترنج و پایه بر زمینه آینهکاری و نقوش اسلیمی نشسته است. رنگ زمینه ترنج و سرترنج و پایه، لاجوردی است که در میانه خطوط طلایی آینهکاری شده خودنمایی میکند.
در مرکز این ترنجها خطوط طلایی ثلث و کوفی چشمنوازی میکند که نمونه متمایزی از ترکیب آینهکاری و گچبری در فضای حرم مطهر به شمار میرود. خطوطی از گل و شکوفه و از جنس آینه بر صفحه گچی این پیشانی نشسته که با ظرافت بسیار و به زیبایی شکل گرفته است. در این قاب ترکیب رنگها و گرههای آینهکاری زیبایی دوچندانی به قاب پیشانی شمالی رواق دارالولایه داده است که نظر زائران را در رفت و آمدها به خود جلب میکند.
قاب آینهکاری در احاطه ایوان طلایی
در ادامه بررسی آینهکاریهای خاص و متفاوت صحن و سرای رضوی به بارزترین نمونه در این زمینه میرسیم. جایی که قابی آینهکاری در میان ایوان طلایی جلب توجه میکند. در طاقنمای پیشانی ایوان طلای صحن آزادی یک قاب آینه وجود دارد که مربوط به دوره قاجار بوده و از زیباترین جلوههای آینهکاری در حرم مطهر است. این آینه که به صورتی خاص در نمای طلاکاری قرار گرفته، مانند الماسی درخشان، در میان رنگهای زرد طلایی جلوهگری میکند. چنین منظره و قاب خاصی در دیگر فضاهای حرم مطهر دیده نمیشود.
در این فضای آینهکاری قدیمی، سه قاب محرابی یکسان ایجاد شده است که با اشکال گره هندسی از آینههای رنگارنگ فیروزهای و اخرایی پر شده است. دور هر محرابی هم با مشبک فلزی ظریف بر زمینه آینه محصور شده است. در بالای محرابها نقوش هندسی هشتپر و دوازدهپر در هم تنیده شدهاند که این کار با ظرافت و زیبایی شکل گرفته و قابی متفاوت را پیشروی هر بینندهای قرار میدهد.
نظر شما