مدرسه دودر، در قلب مجموعه عظیم و پرتپش حرم مطهر امام رضا(ع) که در آن قرنها تاریخ و معماری در هم تنیدهاند، یکی از بناهای مهم تاریخی است. مدرسهای که در دوره تیموری بنا شد و گنبدهای آن همچنان ردپای شکوه و هنر آن عصر را با خود دارد. در سالهای اخیر، با افزایش توجه به حفاظت از آثار تاریخی پیرامون روضه منوره، مرمت این گنبدها بار دیگر در دستور کار قرار گرفت تا گذشته گرانبهای آنها در برابر فرسایش زمان حفظ شود.
گنبدهای تیموری که دوباره دیده شدند
گنبدهای مدرسه تاریخی دو در، یادگاری بهجامانده از شکوه معماری دوره تیموری، بار دیگر در کانون توجه مرمتگران سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی قرار گرفتند. گنبدهایی که قدمت آنها به قرن هشتم هجری قمری بازمیگردد و قرنهاست در مجاورت روضه منوره، روایتگر پیوند هنر، ایمان و تاریخاند.
بازگشت به اصالت، محور رویکرد مرمتی
در گذر زمان، کاشیهای نره پوشاننده این گنبدها دچار فرسایش و در دوره متأخر جایگزین شدند. بیشترین آسیبها در بخش ساقه گنبدها و به ویژه در ناحیه کتیبهها رخ داده است. جایی که نوشتهها و تزئینات، هویت بصری گنبد را شکل میدهند. بررسیها نشان میداد در گنبد شرقی، نیمی از کاشیهای کتیبه همچنان سالم مانده، اما نیم دیگر بر اثر عوامل محیطی و فرسایش در طول زمان از بین رفته است. در مقابل، در کتیبه گنبد غربی بخش زیادی از کاشیهای معرق آسیب دیده که در دوره قاجار با کاشیهای هفت رنگ جایگزین شده بود. بر همین اساس، رویکرد مرمتی پروژه بر بازگشت به اصالت تاریخی استوار شد. کتیبه گنبد شرقی که شامل شعری از انوری است، پس از تشخیص دقیق متن و سبک نوشتار، با کاشیکاری معرق و همخوان با تکنیکهای دوره تیموری تکمیل شد. اما در گنبد غربی، به دلیل نبود امکان خوانش دقیق کتیبه اصلی، تصمیم بر آن شد همان کاشیهای هفت رنگ دوره قاجار، با حفظ هویت تاریخی آن دوره، بازنمایی و تثبیت شود.
احیای قابچهها و آزادسازی آجرهای تاریخ
در تراز پایینتر از کتیبهها، قابچههایی قرار دارد که مرمت آنها نیز در دستورکار قرار گرفت. همچنین بدنه آجری پایه گنبدها که در دورههای گذشته زیر لایهای از سیمان پنهان شده بود، بهتدریج از این پوشش نامتوازن آزاد شد تا با بندکشی اصولی، تنفس دوبارهای به آجرهای تاریخی داده شود. اصلاح آبچکانهای ظریف فلزی گنبدها نیز از دیگر اقدامات اجرایی این پروژه بود؛ جزئیاتی که نقش مهمی در هدایت آب و جلوگیری از نفوذ رطوبت دارند. بخش مهمی از عملیات مرمتی، به تثبیت و استحکامبخشی تزئینات معرق تیموری باقیمانده اختصاص یافت. برخی از این کاشیها بهدلیل ضعف ملات اتصالی، در آستانه ریزش قرار داشتند. در این مرحله، لعاب و بیسکویت کاشیها با استفاده از رزینهای تخصصی تقویت شد تا ضمن حفظ اصالت اثر، دوام آنها افزایش یابد. همزمان، پوسته کاشیکاری بیرونی گنبدها شستوشو داده شده و پاکسازی فضای داخلی گنبد، در حد امکان انجام گرفت؛ فضایی پنهان میان دو پوسته داخلی و خارجی که نقش مهمی در سلامت سازه دارد.
تمرکز اصلی این پروژه بر ساقهها و پای ساقههای گنبدها بود؛ جایی که بیشترین آسیبها بر اثر فرسایش محیطی، اجرای ایزولههای ناموزون در بخشهای تحتانی بام و انباشت جرم و غبار سطحی رخ داده بود. به گفته کارشناسان، نزدیکی گنبد غربی به بافت مسکونی پیش از توسعه حرم مطهر رضوی و دسترسی آسان از طریق بام خانههای اطراف، عامل اصلی آسیبدیدگی بیشتر این گنبد بوده است. در مقابل، گنبد شرقی به دلیل اتصال به بدنه حرم مطهر و مجاورت با بازار تاریخی زنجیر، همواره مورد رسیدگی بیشتری قرار داشته و سالمتر باقی مانده است.
خط، شعر و هنر کاشیبرها
در بخش نوشتاری کتیبهها نیز فرایند مرمت با تشخیص تراکم خط و دانگ قلم توسط استاد خطاط آغاز شد. پس از تکمیل بخشهای ناقص روی کاغذ، الگوها در اختیار کاشیبر قرار گرفت تا کاشیها دقیقاً مطابق با دستخط اصلی برش خورده و در جای خود نصب شوند. مرمت گنبدهای مدرسه دودر، بازگشت آرام و دقیق به ریشههای هنری و معنوی بنایی است که قرنها در سایه گنبد رضوی ایستاده و اکنون با احیای تزئینات اصیل خود، بار دیگر روایتگر شکوه معماری تیموری است.
پشتصحنه یک مرمت دقیق
این پروژه مرمتی از آذر ۱۴۰۴ آغاز شد و ۲۵ اسفندماه به پایان رسید. اجرای آن بر عهده گروهی از استادکاران مرمت سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی متشکل از حدود چهار نفر بود که با دقتی وسواسگونه جزئیات را پیش بردند. تکمیل کاشیهای ریختهشده، بر پایه تکنیک معرق دوره تیموری از انتخاب نوع کاشی و بیسکویت همجنس گرفته تا همخوانی دقیق رنگها، برش، معرقکاری و نصب نهایی انجام شد.
نظر شما