طلا بهعنوان فلزی گرانبها و نماد شکوه، جایگاه ویژهای در زندگی بشر دارد. این فلز نهتنها در زیورآلات و سرمایهگذاری، بلکه در صنعت مدرن و معماری نیز کاربردی نمادین یافته است. استفاده از ورق طلا برای آراستن بناها، سنتی است که قدمتی دیرینه در تمدنهای باستانی دارد و زیبایی و جلال خاصی به سازهها میبخشد.
با ظهور اسلام، استفاده از طلا در معماری اماکن مذهبی بهویژه مساجد و حرمهای مطهر به شکلی هنرمندانه گسترش یافت. در طول بیش از ۱۴ قرن اخیر، تلاش برای زیباتر کردن فضاهای دینی منجر به استفاده وسیع از طلا در تزئینات داخلی و بیرونی این اماکن مقدس شده است. حرم مطهر رضوی و گنبد و ایوانهای طلایی حرم امام علی(ع) در نجف اشرف، از شاخصترین نمونههای این هنر معماری هستند. همچنین، این جلوههای طلایی در حرمهای امام حسین(ع)، حضرت ابوالفضل(ع) و حضرت فاطمه معصومه(س) بهوضوح دیده میشود. در حرم شاهچراغ(ع) شیراز نیز اگرچه آینهکاری غالب است، اما طلا در کتیبهها و تزئینات، جلوهای معنوی و پرشکوه ایجاد کرده است.
نقش طلا، از گنبد تا گلدسته
چنان که اشاره شد، حرم مطهر رضوی یکی از شاخصترین نمونههای استفاده از طلا در معماری اماکن دینی مسلمانان است. جایی که طلا از گنبد و گلدستهها گرفته تا ایوانها و حتی روی درها هم نقش بسته است. استفاده از طلا در حرم مطهر امام هشتم(ع)، نمادی از قداست و ارزش معنوی بالای این فضای دینی برای مریدان حضرت رضا(ع) است. طلا مانند بسیاری از المانهای خاص معماری حرم مطهر رضوی، از اینرو به کار گرفته میشود که فضایی روحانی را پیشروی زائران این آستان مقدس بگشاید. طلاکاری در معماری حرمهای مطهر صرفاً یک عنصر تزئینی ساده نیست، بلکه بخشی از نظام نمادین و هنری عمیقی است که ریشه در سنتهای دیرینه هنر اسلامی و ایرانی دارد. استفاده از طلا در این فضاها، علاوه بر ایجاد جلوهای باشکوه، بهعنوان نشانهای از قداست، نور الهی و بیزمانی تلقی میشود. طلاکاری هم در معماری بیرونی و هم معماری داخلی حرم مطهر رضوی کاربرد دارد. برجستهترین فضای استفاده از طلا در نمای بیرونی حرم مطهر رضوی، گنبد طلاست که نماد اصلی شهر مشهد و اماکن مذهبی ایران اسلامی به حساب میآید. این گنبد که در جهان اسلام شناخته شده است با ورقههای طلا پوشیده و در طول تاریخ چندین بار مرمت و بازسازی شده است تا درخشندگی و استحکام آن حفظ شود. برای طلاکاری نمای بیرونی، موارد شاخص دیگری ازجمله گلدستهها و ایوانها نیز مورد اشاره است.
در فضای داخلی حرم مطهر رضوی نیز طلاکاری اغلب در ترکیب با آینهکاری، گچبری و کاشیکاری جلوهای چندلایه و پیچیده ایجاد میکند. این ترکیب سبب انعکاس نور در جهات مختلف شده و حالتی از درخشش معنوی را بهوجود میآورد که تجربه زیارتی را عمیقتر میکند. همچنین، استفاده از خطوط خوشنویسی طلایی در کتیبهها، علاوه بر ارزش زیباییشناختی، حامل پیامهای دینی و فرهنگی است. علاوه بر این، طلا در طراحی ضریح و پنجرهفولادهای حرم مطهر پرکاربرد است و فضاهای زیبایی را ایجاد میکند.
عبور زائران از میان درِ طلا
ورقهای طلا بر بخش زیادی از اماکن متبرکه حرم مطهر رضوی نقش بسته و به این سبب است که معماری ایرانی و اسلامی آستان جانان در نوع خود جزو بینظیرترینها در جهان اسلام است. در اینجا به صورت موردی کاربرد طلا در برخی اماکن حرم مطهر را بررسی میکنیم. درِ طلای رواق دارالسلام به رواق دارالسرور یکی از زیباترین جلوههای کاربرد طلا در معماری حرم مطهر است. نقش طلا بر این درِ زیبا و مجلل در صفحات قلمزنی و لابهلای میناکاریهای زیبا دیده میشود. این در، در دوران معاصر نصب و آرایههای طلاکاری و میناکاری آن، با قلمزنی استادانه، برجستهسازی شده است.
بر هر لت این در دولنگه، یک قاب بزرگ در مرکز ایجاد شده که ترنجی لوزیشکل در مرکز قاب است و دو سرترنج کتیبهدار بر بالا و پایین آن قرار گرفته است. بر ترنج مرکزی، طرح گل و بته میناکاری دیده میشود و بر سرترنجهای میناکاری شده هم عبارات «یا کافیالمهمات» و «یا کاشفالکربات» نقش بسته است. در بالا و پایین قاب بزرگ مرکزی نیز دو کتیبه به خط نستعلیق قرار گرفته و درنهایت همه قابها در محاصره یک قاب بیرونی دیده میشوند که ترنجهای متناوب میناکاری را در خود جای داده است. زمینه هر چهار قاب، طلاکاری شده است که قلمِ قلمزنان ماهر بر تن آنها نشسته و این در زیبا را پدید آورده است. کتیبه حک شده روی درِ طلای دارالسلام به دارالسرور نشان میدهد آخرین مرمت آن سال ۱۳۵۸ انجام شده است.
جلوهگری خطوط طلایی بر گنبد طلا
قطعاً شاخصترین فضای طلاکاری شده در حرم مطهر رضوی، گنبد طلاست. نمادی شاخص از مشهدالرضا(ع) که زیبایی و قداست بینهایتی در خود دارد. این گنبد زیبا حدود پنج قرن قبلتر و در زمان شاهطهماسب اول صفوی چهرهای طلایی به خود گرفت. چنانکه خشتهای ورق مسی، لایههای درونی گنبد را ایجاد کردند و روی آنها صفحات آبطلا نشست. ۵۰ سال بعدتر شاهعباس اول پس از بیرون راندن ازبکها از خراسان بزرگ، دستور بازسازی گنبد طلا را که به دست این گروه آسیب دیده بود، صادر و کتیبه زیبایی را به آن اضافه کرد. کتیبهای که هنوز برقرار است و بر زمینه لاجوردی گرداگرد گنبد، خطوط ثلث علیرضا عباسی، خوشنویس بزرگ آن دوره، به صورت طلاکاری به زیبایی نقش بسته است. در کنار این کتیبه، کتیبه کوچکی با زمینه سبزرنگ قرار دارد که بازسازی گنبد طلا در دوره جمهوری اسلامی را روایت میکند. طلا، نقش اول زینت بیمنتهای این گنبد است که از بدنه گرفته تا خطوط کتیبهها، در نور و روشنایی میدرخشد. علاوه بر کتیبه خوش نقشونگار کمربندی گنبد، چهار ترنج بازوبندی بر این فضای زیبا نقش بسته است. این ترنجها ۷۰ سال پس از ایجاد کتیبه اصلی بر گنبد نقش بستهاند. قرار گرفتن این ترنجها با همین ترکیب رنگ و تلألو طلایی، بخش دیگری از جلوهگری طلا در معماری نمای بیرونی حرم مطهر رضوی است.
مظهر جلال معماری ایرانی اسلامی
نقش طلا بر صحنها و رواقهای مختلف حرم مطهر رضوی، خلق زیبایی و شکوه در آستان امام رئوف(ع) است. استفاده از این عنصر مؤثر در معماری حرم مطهر با دقت و ظرافت انجام گرفته است تا هم نگاه زائران و هم ذهن آنها را با خود بکشاند. به همین واسطه است که ایوانهای طلا یکی از زیباترین جلوههای طلاکاری در حرم مطهر را خلق میکنند. ایوان طلای صحن عتیق یا صحن انقلاب اسلامی در این زمینه اولین است و علاوه بر ایوان، نقش طلا را میتوان در کتیبههای اطراف آن نیز یافت. ایوان جنوبی صحن انقلاب اسلامی و همچنین گلدسته شمالی این صحن که هر دو طلایی هستند، میراث نادرشاه افشار در صحن و سرای رضوی هستند که در اواسط قرن دوازدهم ایجاد شدهاند. علاوه بر زیباییهای پرشمار ایوان طلای صحن انقلاب اسلامی، نقوش طلایی بر کتیبه این بنای پرشکوه جلوهگری میکند. این خطوط، شعری از ندیم مشهدی، شاعر دوره صفوی و افشاری را روایت میکنند که شرح ماوقعی است در خصوص چگونگی خلق ایوان طلای صحن انقلاب اسلامی.
علاوه بر کتیبه، دو قاب اصلی دیگر هم بر فراز ایوان چشمنوازی میکنند که باز هم ترکیبی از نوشتههای طلایی بر صفحه لاجوردی خودنمایی میکند. بر کتیبه مستطیلشکل اسپر(پیشانی) ایوان طلای صحن انقلاب اسلامی، ۴۸ ترنج بازوبندی نشسته است که ۲۳ بیت شعر را با خط طلا در خود جای داده است. ترکیب زیبایی از کتیبهها که در طول یک دوره حدوداً دوساله بر فراز ایوان طلای صحن انقلاب اسلامی نشسته و همچنین قدمت ایوان ملقب به نادری، سبب شده یکی از باشکوهترین فضاهای طلاکاری در حرم مطهر رضوی حالا عمری حدوداً سه قرنی را یدک بکشد و کماکان مظهر جلال معماری ایرانی اسلامی باشد.
نقشبرجسته طلا بر خشتهای طلا
نقش بستن طلا بر ایوان شرقی صحن جمهوری اسلامی نمونه دیگری از هنر به کار بستن زر در معماری حرم مطهر به شمار میرود و به این ترتیب است که یک ایوان زرنشان هم در این صحن از سرای رضوی پدید آمده است. بر این ایوان نیز نقوش و کتیبهها بر صفحه اصلی طلا به زیبایی نشستهاند. مانند بالای اسپر ایوان شرقی که یک قاب تیزهدار در مرکز آن قرار گرفته و طلاکاری شده است در حالی که زمینه قاب به رنگ لاجوردی دیده میشود. این قاب به صورت ترنج نقشبرجسته، سرترنج و پایه بزرگ اجرا شده و در مرکز پیشانی ایوان خوش میدرخشد. تفاوت این قاب با قابهای سایر ایوانها در این است که برای نقش بستن خطوط اسلیمی از طلا استفاده شده است.
در وسط اسپر این ایوان یک قاب معرق و طلاکاری برجسته کار شده که از ممتازترین طرحهای هنری حرم مطهر بوده و در آن، بهترین تکنیکهای معرقکاری و فلزکاری به کار برده شده است. این قاب بخشی از تزئینات ایوان و صحن است که در دوره معاصر و دهه ۶۰ شمسی اجرا شده است. مجموع این قابها که بر تن طلایی ایوان صحن جمهوری اسلامی نشسته، جزو قابهای پرشکوه کاربرد طلا در معماری حرم مطهر به حساب میآید.
نظر شما