بهگزارش قدس آنلاین، حذف یارانه کود شیمیایی سرانجام از مرحله بحث و گمانهزنی عبور کرد و در سال ۱۴۰۵ بهصورت رسمی و اجرایی وارد اقتصاد کشاورزی ایران شد. تصمیمی که سالها در دستور کار سیاستگذاران بود، اما به دلیل پیامدهای اجتماعی، امنیت غذایی و فشار بر تولید همواره به تعویق میافتاد. اکنون اما بازار نهادههای کشاورزی با قیمتهای جدید، بدون یارانه و بر مبنای واقعیتهای اقتصادی در حال فعالیت است؛ بازاری که به گفته فعالان این حوزه، هم رانتهای تاریخی را حذف کرده و هم چالشهای تازهای پیش روی تولیدکنندگان و کشاورزان قرار داده است.
جهش «میلیونی» در کیسههای ۵۰ کیلویی
نخستین و ملموسترین اثر این تغییر سیاستی، جهش قابل توجه قیمتها در بازار نهادههای کشاورزی بود؛ جهشی که ابعاد آن در دادههای رسمی سال ۱۴۰۵ بهروشنی دیده میشود.
براساس نرخنامه جدید، قیمت هر کیسه ۵۰ کیلویی سوپر فسفات تریپل از حدود ۲۹۳ هزار تومان در سال گذشته به بیش از ۷ میلیون و ۱۶۰ هزار تومان رسیده است.
سولفات پتاسیم از حدود ۶۲۰ هزار تومان به حدود
۶ میلیون و ۸۵۰ هزار تومان افزایش یافته و فسفات ساده نیز از حدود ۳۵۰ هزار تومان به بیش از ۳ میلیون و ۳۶۰ هزار تومان رسیده است.تنها موردی که افزایش آن در محدوده پنج برابر باقی مانده، کلروپتاسیم گرانوله است که از حدود ۹۷۰ هزار تومان به ۴ میلیون و ۶۶۰ هزار تومان رسیده است.
به این ترتیب، دامنه افزایش قیمتها در محصولات مختلف حدود پنج تا بیش از ۲۰ برابر برآورد میشود؛ افزایشی ناهمگون اما بسیار شدید که چهره بازار کودهای شیمیایی را دگرگون کرده است.در قلب این تحول، گفتوگو با آرش اردلان، عضو هیئتمدیره انجمن پتاسسازان کشور، تصویری میدانی از آنچه امروز در بازار کود میگذرد ارائه میدهد؛ تصویری که وقتی در کنار یافتههای پژوهشهای دانشگاهی درباره اثر حذف یارانه کود بر تولید گندم و جو قرار میگیرد، ابعاد پیچیدهتری از این سیاست را آشکار میکند.
جراحی غده سرطانیای به اسم رانت
اردلان در توصیف چرایی حذف یارانه کود به یک واقعیت انکارناپذیر اشاره میکند: «یارانهای که به هدف نمیرسید». او توضیح میدهد: در سالهای گذشته قیمت رسمی کود شیمیایی فاصله عمیقی با قیمت واقعی بازار داشت؛ فاصلهای که بهطور سیستماتیک زمینهساز رانت، واسطهگری و انحراف نهاده از مسیر تولید شده بود.
به گفته او، وقتی کود با قیمتهای بسیار پایین و سهمیهای توزیع میشد، بخش قابلتوجهی از آن اصلاً به زمین کشاورزی نمیرسید؛ یا در بازار آزاد فروخته و یا در حلقههای واسطهای گم میشد. این ساختار، نه به نفع کشاورز بود و نه به نفع تولید ملی.از نگاه این کارشناس ارشد حوزه کشاورزی، حذف یارانه به معنای پایان یک توزیع غیرشفاف است؛ توزیعی که در آن کشاورز نه اختیار انتخاب داشت و نه به کیفیت و نوع کود دسترسی آزاد. الان کشاورز میتواند بر اساس نیاز واقعی زمین و محصولش تصمیم بگیرد. این یک تغییر کیفی در رفتار بازار است.
شوک قیمتی؛ واقعیت انکارناپذیر بازار جدید
با اجرای حذف یارانه، بازار نهادهها وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که در آن قیمتها دیگر بر پایه سیاستهای یارانهای تعیین نمیشوند و به هزینه واقعی تولید، واردات مواد اولیه و نرخ ارز وابستهاند. اردلان این افزایش قیمت را «واقعیسازی قیمت» مینامد و تأکید میکند: اگرچه این ارقام در نگاه اول شوکآور است، اما منعکسکننده هزینه واقعی تولید، واردات مواد اولیه و نرخ ارز است. سالها قیمتها دستوری نگه داشته شده بود. این فاصله سرانجام باید جایی جبران میشد.
فشار دوگانه بر تولیدکننده و کشاورز
آرش اردلان به عنوان فعال و متخصص این حوزه خاطرنشان میکند: این واقعیت جدید فشار جدی بر هر دو سمت بازار وارد کرده است. از یک سو، تولیدکنندگان کود با افزایش شدید هزینهها و نیاز به سرمایه در گردش مواجه شدهاند.تأمین مواد اولیه، حملونقل و تولید همگی چند برابر شده و بدون دسترسی به تسهیلات بانکی، ادامه تولید و پر کردن گپ نقدینگی دشوار خواهد بود.در سوی دیگر، کشاورزان قرار دارند؛ بهویژه کشاورزان خرد و تولیدکنندگان محصولات استراتژیک.
افزایش قیمت کود، سهم هزینه نهادهها در تولید را بهطور معناداری افزایش داده است.عضو هیئتمدیره انجمن پتاسسازان کشور ضمن توصیه به دولت برای حمایت هوشمندانه از زنجیره تولید هشدار میدهد: وقتی کشاورز نتواند کود کافی و مناسب مصرف کند، نخستین اثر آن کاهش عملکرد است. این موضوع در محصولی مثل گندم بسیار حساس است. اما برای درک دقیقتر میزان فشار وارد شده به تولید، باید ساختار هزینه تولید محصولی مانند گندم بررسی شود؛ محصولی که ستون امنیت غذایی کشور محسوب میشود.
کود؛ موتور اصلی هزینه تولید گندم
براساس گزارش منتشر شده در مهرماه سال گذشته، بررسی جدول هزینههای یک کشاورز گندم برای هر هکتار نشان میدهد نهادههای کودی (شامل اوره، فسفات، پتاس، کودهای زیستی و حمل آنها) حدود ۶۸درصد از کل هزینه تولید را به خود اختصاص میدهند؛ یعنی از مجموع ۵/۵۵ میلیون تومان هزینه تولید هر هکتار، نزدیک به ۸/۳۷ میلیون تومان صرف کود میشود.
این نسبت نشان میدهد هر نوسان قیمتی در بازار کود، مستقیم ستون اصلی ساختار هزینه را هدف میگیرد و برخلاف برخی اقلام دیگر که سهم تکرقمی یا زیر ۲۰درصد دارند، قابلیت جبران از مسیر صرفهجوییهای جزئی را ندارد. به بیان ساده، هزینه کود برای کشاورز نه یک مؤلفه جانبی؛ بلکه پیشران اصلی قیمت تمامشده است.اگر بهطور میانگین، افزایش قیمت کودها را فقط ۶ برابر قیمت سابق درنظر بگیریم، بر پایه برآورد گفته شده هزینه کود از ۸/۳۷ میلیون به حدود ۸/۲۲۶ میلیون تومان میرسد. در این صورت، کل هزینه تولید هر هکتار از ۵/۵۵ میلیون تومان با فرض ثبات سایر هزینهها به حدود ۲۴۴ میلیون تومان افزایش پیدا میکند.
با توجه به تخمین کارشناسان یعنی عملکرد ۴ هزار کیلوگرم در هکتار، هزینه تمامشده هر کیلو گندم که بهمن ماه سال ۱۴۰۴ حدود ۵۷۶/۲۹ تومان برآورد شده بود، به حدود ۶۱ هزار تومان برای هر کیلو خواهد رسید.
به عبارت دیگر، تنها با جهش قیمت کود، هزینه تولید هر کیلو گندم بیش از دو برابر میشود. در چنین شرایطی اگر نرخ خرید تضمینی تعدیل نشود، حاشیه سود کشاورز عملاً از بین میرود و حتی تولید میتواند زیانده شود.
شرط بقا؛ اصلاح همزمان قیمت تضمینی
اردلان میگوید: حذف یارانه باید همزمان با اصلاح قیمت تضمینی محصولات کشاورزی باشد. اگر قیمت خرید تضمینی گندم متناسب با افزایش هزینه نهادهها اصلاح نشود، کشاورز عملاً متضرر میشود.به گفته او، سیاستگذار نباید حمایت را حذف کند، بلکه باید شکل آن را تغییر دهد. حمایتهای مستقیم و هدفمند مانند پرداخت یارانه به تولید یا ابزارهایی نظیر کارت الکترونیکی نهاده میتواند هم از کشاورز حمایت کند و هم مانع بازگشت رانت شود.
وی خاطرنشان میکند: دولت با رساندن قیمت خرید تضمینی گندم از ۲۳هزارو۵۰۰ به ۴۹هزارو۵۰۰ تومان، سعی دارد یارانهای که برای تعدیل قیمت کود استفاده میکرد و به جیب دلال میرفت را به انتهای زنجیره، یعنی جیب کشاورز منتقل کند. این اقدام هم دست انحصار و دلال را کوتاه میکند و هم به کشاورز، قدرت انتخاب برای خرید کود محصولش را میدهد.
بازار جدید؛ شفافتر اما پرریسکتر
بازار کود در سال ۱۴۰۵ بازاری شفافتر از گذشته است. قیمتها واقعی شدهاند، سهمیهبندی کمرنگ شده و امکان رقابت میان تولیدکنندگان خصوصی افزایش یافته است. اما این شفافیت با ریسکهای جدیدی همراه است؛ ریسک عدم توان تأمین کود مناسب توسط کشاورزان خرد و در نهایت، تأثیر بر قیمت مواد غذایی.
افزایش نرخ خرید تضمینی اگرچه نسبت به رقم قبلی جهش قابلتوجهی داشته، اما جبرانکننده رشد هزینهها نیست. به بیان دیگر، رشد ۱۱۰درصدی نرخ خرید، در برابر جهشی که میتواند هزینه تولید را بیش از دو برابر کند، کافی به نظر نمیرسد.
اما از منظر دیگر، با آزاد شدن قیمت یارانهای کود، حالا بازار آزاد یک نرخ دارد. کشاورز مخیر است با یارانهای که الان به شکل نقدینگی در دست دارد، بین کود دولتی و کود تولید بخش خصوصی انتخاب کند. این انتخاب، چرخ را به نفع تولید و تجارت بخش خصوصی و رونق گرفتن کارگاهها و کارخانهها خواهد چرخاند.
تولیدکننده در این آزادسازی ارز چه میشود؟
به گفته عضو هیئت مدیره انجمن پتاسسازان، یکی از مشکلاتی که تولیدکنندگان کود پس از آزادسازی ارز دارند، مواجهه با قیمت واقعی ارز و کمبود نقدینگی برای رسیدن به بازار است.
اردلان میگوید: تولیدکننده کود که پیش از این، ارز ۲۸هزارو۵۰۰ تومان دریافت میکرد و واردات مواد اولیه را انجام میداد، اکنون بدون این یارانه باید خرید کند. این اتفاق برای تولیدکنندگان کود هم مانند دیگر صنایع مبتلا به این موضوع، گپ بزرگی در نقدینگی شرکتها ایجاد میکند. تولیدکننده ناچار است مواد اولیه را پنج برابر قیمت گذشته بخرد.
وی در مورد راهکار این مشکل برای تولیدکنندگان کود اینگونه توضیح میدهد: بانکها تسهیلاتی معادل ۱۳۰درصد میزان واردات سال گذشته هرشرکت، به آنها اختصاص میدهند تا این گپ نقدینگی برای خرید بعدی پر شود.
گذار اقتصاد یارانهای به اقتصاد مبتنی بر نرخ واقعی
آنچه امروز در بازار کود ایران جریان دارد، نه صرفاً یک تغییر قیمتی؛ بلکه یک گذار ساختاری است؛ گذاری از اقتصاد یارانهای به اقتصاد مبتنی بر قیمت واقعی. حذف یارانه کود، گامی برای حذف رانت و شفافسازی بازار نهادههاست، اما موفقیت آن به اجرای سیاستهای مکمل مانند اصلاح قیمت تضمینی، حمایت هدفمند از کشاورزان خرد و تأمین نقدینگی تولیدکنندگان کود وابسته است. در غیر این صورت، فشار هزینهای میتواند تولید محصولات استراتژیک مثل گندم و امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار دهد.
خبرنگار: مهسا ناطقی
نظر شما