روی هر سطحی مینشیند خلق زیبایی میکند، چه وقتی طرحی میشود در میانه ظروف و یا قابی میشود بر نمای بنا و یا حتی اثری روی وسایل تزئینی. هر چه هست میناکاری هنر زندهای است که با خود روح دارد و پیام زیباییسازی و زیباییشناختی هنرمند خلقکننده اثر را به مخاطب میرساند.
این حرفه زیباآفرین، از آن هنرهای اصیل است که از پس سالیان دور تا به امروز با معماری و ساخت ظروف و فضاهای کاربردی همراه بوده است. هنر میناکاری از دو جهت هنری محبوب و کاربردی است؛ نخست اینکه زیبایی را در هر فضایی به مخاطب ارائه میکند و در مرحله دوم ماندگاری بالایی دارد. به واسطه این دو ویژگی منحصر بهفرد، این هنر اصیل ایرانی سالهاست در حوزه معماری داخلی و بیرونی بناها به کار گرفته شده و در همین راستا برای خلق بناهای باشکوه از آن استفاده میشود. در معماری، میناکاری برخلاف هنرهایی مثل کاشیکاری یا گچبری، نقش «پوشش اصلی» ندارد، بلکه بیشتر بهعنوان یک عنصر تزئینیِ مکمل به کار میرود. یعنی در جاهایی استفاده میشود که هدف، افزودن ظرافت و جلوه به فضاست، نه پوشاندن سطوح وسیع.
در بسیاری از بناهای تاریخی و زیبای ایران میتوان ردپای میناکاری را در معماری داخلی و بیرونی یافت که در این حوزه، حرم مطهر رضوی شاخصترین نمونه است.
هنری به وسعت آستان جانان
از میناکاری در حرم مطهر رضوی گفتیم. هنری که در تمام صحن و سرای رضوی گسترانیده شده است و از گنبد گرفته تا ایوانها و درها میتوان نقش آن را دید. با توجه به اینکه از تمام عناصر زیبایی و ناب معماری ایرانی و اسلامی در حرم مطهر رضوی استفاده شده است وجود میناکاری و تکرار آن در میان قابهای پرشمار عجیب نیست. به گونهای که زائران حریم رضوی، در این صحن و سرای وسیع سر به هر سو بچرخانند نمونههای میناکاری را خواهند دید. خلق آثار این هنر خاص در حرم مطهر رضوی از زمانهای دور توسط بهترین متخصصان این حوزه آغاز شده است و هنوز هم در شکوه بخشیدن به بناهای مختلف حرم مطهر رضوی کاربرد دارد.
میناکاری در حرم مطهر رضوی، به بهترین نوع و مدل خودش اجرا شده است و در ترکیبهای مختلف با قابهای طلایی، آینهای و نقرهای دیده میشود. این هنر از دوره صفویه و با هنر دستان استادان آن زمان به معماری حرم مطهر رضوی راه یافته و در این زمینه آثار نابی تولید شده است که از درها گرفته تا خفنگها، اسپرها و ایوانها به شکوه و زیبایی این هنر آراسته شدهاند. آنچه در ادامه مرور میکنیم بررسی موردی تعدادی از قابهای میناکاری در صحن و سرای رضوی بوده که زیباییبخش اماکن متبرکه است.
۱۲ضلعی غرق در هنر
برای توصیف یکی از زیباترین میناکاریهای حرم مطهر رضوی، در ابتدا روح و روان شما را در صحن جمهوری اسلامی همراه میکنیم. جایی که بر خفنگ پنجره زیبا و پرشکوه گوشه صحن یک اثر میناکاری زیبا نقش بسته است. این پنجره بین صحن جمهوری اسلامی و دارالولایه قرار گرفته است و شکوه و زیبایی در بندبند تکههای آن دیده میشود. قاب میناکاری شده بر بالاترین نقطه پنجره نشسته است. جایی که دست به آن نمیرسد اما چشم را به خوبی به خود خیره میکند و نگاه زائران با آن پیوند میخورد. این قاب یک کتیبه به قلم استاد حسینی موحد است که از نفایس فلزکاری حرم مطهر بوده و میناکاری بر زمینه آن نقش بسته است. این اثر هنری همزمان با ساخت صحن جمهوری اسلامی در دوران انقلاب اسلامی خلق شده است. از مرکز تا گوشه گوشه این قاب ۱۲ضلعی غرق در هنر است. چه آن طرح موج کشیدهاش در وسط مشبک برنجی خفنگ و چه آن قاب کتیبهای قرآنی که به خط ثلث جلی نوشته شده است. کتیبهای با رنگ طلایی و با زمینه میناکاری گل و برگ ختایی در مرکز این قاب است که تصویری زیبا از همجواری صفحات طلایی و میناکاری ارائه داده است.
قاب طلایی و لاجوردی
قابهای میناکاری حرم مطهر رضوی، یکی از یکی زیباتر هستند، چون همه این قابها به دست بهترین هنرمندان خلق شدهاند و سازندگان این آثار از مهر و توجه صاحب صحن و سرای رضوی برای خلق بهترین کار خود بهره جستهاند. مثل همین میناکاری در شمالی دارالحفاظ، دری که گذشتن از آن، قدم به قدم زائران را به مراد دلشان نزدیکتر میکند.
بر اسپر شمالی دارالحفاظ، دری طلایی نصب است که از هر زاویه به آن بنگرید غرق نور است و شکوه. بر خفنگ بالایی این در طلایی و نفیس طرحی باشکوه دیده میشود که همه هنرهای ایرانی را در خود دارد؛ از قلمزنی گرفته تا طلاکاری و میناکاری. این خفنگ باشکوه در اواخر دهه ۵۰ خورشیدی بر این صحن و سرا نشسته است. خفنگ این در به صورت محرابی ایجاد شده که داخل آن مشبک است از نوارهای اسلیمی گلدار طلا و میناکاری. بر میانه قاب هم یک ترنج زیبا نشسته که روی آن حک شده است؛ «ادخلوها بسلام آمنین». داخل این ترنج نیز میناکاری شده است و رنگ لاجوری و آبی را پیش چشم زائران میآورد.
علاوه بر میناکاری نوارهای اسلیمی و ترنج میانی، دور تا دور خفنگ در با قاب ترنجهای میناکاری شده با خط ثلث احاطه شده که بر شکوه ایوان در افزوده است.
نقش میناکاری بر ایوان طلا
رصد ما در پی رسیدن به دیگر قابهای میناکاری حرم مطهر رضوی، صفحهای طلایی و میناکاری در صحن جمهوری اسلامی را پیش روی ما میگشاید. قابی پرشکوه که در اسپر ایوان طلای صحن جمهوری اسلامی ایجاد شده است. این قاب به صورت معرق و طلاکاری برجسته ایجاد شده و از ممتازترین طرحهای هنری حرم مطهر است. قاب طلایی و لاجوری ایوان جمهوری اسلامی یکی از المانهای زیباییبخش این ایوان بوده که در دهه۶۰ خورشیدی توسط هنرمندان کشورمان خلق شده است.
طرح اصلی این قاب، یک شمسه ۱۶پر درخشنده بوده که دور آن را گره پنجکند در اندازههای مختلف گرفته است. چهار ربع این شمسه زیبا، لچکیهای چهارگوشه را شکل دادهاند. در داخل همه گرههای شمسه سرترنجهای آبی، لاجوردی و زرد دیده میشود که با نقوش اسلیمی و ختایی ایجاد شدهاند. همین نقش سرترنجها با اندازهای بزرگتر در لچکیها هم کار شدهاند.
در مرکز این شمسه حدیث سلسلهالذهب نگاشته شده که نقطه مرکزی و اوج زیبایی قاب است. همه این زیباییها نهایتاً در یک قاب بیرونی قرار میگیرند که خودش ترکیبی از زیباترین نمونههای میناکاری حرم مطهر است. به گونهای که ترنجهای میناکاری شده به صورت زنجیرهای دورتا دور شمسه را گرفتهاند و ترکیبی زیبا از طلاکاری و میناکاری را بر ایوان صحن جمهوری اسلامی خلق کردهاند.
میناکاری از مرکز در تا دور آن
در بررسی موردی میناکاریهای پرشکوه حرم مطهر امام رضا(ع)، به یک نمونه خاص دیگر از نقش این هنر روی درها میرسیم. درِ طلای دارالسلام به دارالسرور پر شده از نقش قلمکاری و میناکاری که گوشهای از شکوه معماری در آستان جانان است. این در که در دوره معاصر ساخته شده میناکاریهای برجستهای دارد که بر شکوه آن افزوده است. هر لت این در دارای یک قاب مرکزی و دو قاب در بالا و پایین است که در نهایت هر سه قاب درون یک قاب بزرگ بیرونی قرار میگیرند.
نقش میناکاری در تمام قابها پررنگ و نمایان است. در قاب مرکزی، این هنر برای زیباسازی ترنج بزرگ و سرترنجهای آن استفاده شده است. در قاب دورتادور هم از میناکاری برای طراحی و ساخت ترنجهای کشیده سرتاسر در استفاده شده است که به زیبایی، صفحات آبی و لاجوردی را در میان ورقهای طلا نمایان میکند.
موارد میناکاری در صحن و سرای رضوی بیش از آنچه مرور شد وجود دارد. هنری که در تمام فضاهای حرم مطهر به زیبایی چشمنوازی میکند و نشان میدهد بناهای این صحن و سرا نهتنها اثر فاخر معماری بلکه بهترین نمونههای هنری زنده هستند.
نظر شما