نزدیک به دو ماه از رحلت فقیهی میگذرد که نامش با نواندیشی اصیل و شجاعت در استنباط گره خورده است. آیتالله محمدابراهیم جناتی شاهرودی، در حالی در سن ۹۴سالگی دار فانی را وداع گفت که میراث علمی او، فراتر از یک رساله عملیه ساده، دریچهای نو به سوی حل چالشهای انسان معاصر در بستر دین گشوده است. او که از شاگردان تراز اول مکتب نجف و قم بود، با درک عمیق از تحولات جهان مدرن، نشان داد فقه نه یک دانش ایستا، بلکه ابزاری پویا برای اجرای عدالت و اخلاق در متن زندگی است.
یادداشت پیشرو، تلاشی است برای تبیین ابعاد کمتر شناختهشده این شخصیت برجسته علمی که در طول عمر شریف خود، مرزهای دانش فقهی را برای جامعه و نخبگان جابهجا کرد.
رویکرد اجتهاد نوین؛ تعادلی میان متن و عقل
آیتالله جناتی تمام تلاشهای علمی خود را بر پایه روشی بنا کرد که آن را «اجتهاد نوین» مینامید. ایشان با بررسی دقیق تاریخ فقه، معتقد بود روشهای استنباط معمولاً در سه مسیر حرکت میکنند: افراطی، تفریطی و اعتدالی. در نگاه ایشان، گروههای افراطی که فقط به ظاهر روایات میچسبند و عقل را کنار میگذارند، فقه را به بنبست میکشانند و در مقابل، روشهای تفریطی هم با نادیده گرفتن چارچوبهای اصلی، به ریشه دین آسیب میزنند. اما روش معتدل ایشان بر اصول مهمی تکیه داشت؛ اصولی مثل دوری از احتیاطهای سختگیرانه که زندگی را بر مردم دشوار میکند، توجه به نیازهای روز و مسائل اجتماعی، پرهیز از بحثهای ذهنی و بیفایده و درک درست واقعیتهای زمانه در کنار شناخت دقیق موضوعات و منطق احکام. این نگاه جامع به ایشان کمک میکرد بدون عبور از مرزهای شرعی، برای مسائل پیچیده و جدید دنیای امروز، راهکارهایی عملی و کارآمد پیدا کند.
انقلاب در فقه زنان؛ از مرجعیت تا حقوق مدنی
یکی از درخشانترین و در عین حال چالشبرانگیزترین بخشهای کارنامه علمی آیتالله جناتی، فتواهای ایشان در حوزه حقوق زنان است. ایشان با بازخوانی نصوص و نقد اجماعهای منقول، به این نتیجه رسید که جنسیت، مانعی برای کمالات انسانی و تصدی مناصب اجتماعی نیست. در منظومه فکری او، ۱۹ فتوای متفرد وجود دارد که هر یک به تنهایی میتواند تحولی در حقوق مدنی و فقهی ایجاد کند.
آیتالله جناتی بهصراحت بر عدم شرطیت مرد بودن در قضاوت و ریاستجمهوری فتوا داد. در نگاه ایشان، ملاک اصلی «اعلمیت و توانمندی» است، نه جنسیت. همچنین، تغییر مبنای بلوغ دختران از سن تقویمی به بلوغ طبیعی و فیزیولوژیک، گامی بزرگ برای هماهنگی فقه با واقعیتهای زیستی بود. از دیگر نوآوریهای ایشان میتوان به استقلال دختر رشیده در امر ازدواج بدون نیاز به اذن پدر، حق حضانت فرزند برای مادر به عنوان یک حق فطری و غیرقابل اسقاط، و برابری زن و مرد در ارثبری از تمام ماترک(اعم از زمین و اموال منقول) اشاره کرد که این مورد اخیر بعدها در نظام قانونگذاری ایران نیز بازتاب یافت.
طهارت ذاتی انسان؛ بازگشت به فطرت
آیتالله جناتی از نخستین فقیهانی بود که در فضای سنتی نجف، با شجاعت علمی، نظریه «طهارت ذاتی مطلق انسان» را مطرح کرد. این دیدگاه که محصول سالها تحقیق و مباحثه با بزرگانی چون آیتالله حکیم بود، بر این اصل استوار است که هیچ انسانی به صرف عقیده و مذهب، نجس نیست. ایشان با تفکیک میان «نجاست معنوی» و «نجاست فیزیکی»، مرزهای سنتی میان پیروان ادیان را در حوزه معاشرتهای روزمره فروریخت. کتاب «طهارة الکتاب» ایشان که در سال ۱۳۴۹ در نجف منتشر شد، زیربنای فتوایی شد که دههها بعد در قم صادر شد و راه را برای تعاملات انسانی و دیپلماسی فرهنگی در جهان اسلام هموار کرد.
فقه مقارن؛ گفتوگوی ۲۲ مذهب
تسلط آیتالله جناتی بر منابع فقهی مذاهب مختلف اسلامی، ایشان را به چهرهای فراملی بدل کرده بود. کتاب ۱۰جلدی «دروس فی الفقه المقارن» ایشان، اثری بیبدیل است که در آن، ادله و مبانی ۲۲ مذهب فقهی (از میان ۱۳۸ مذهب تاریخی) مورد واکاوی قرار گرفته است. برخلاف بسیاری از کتب فقه تطبیقی که تنها به نقل فتاوا میپردازند، ایشان به ریشههای استدلالی هر مذهب نفوذ کرده و با نگاهی منصفانه، نقاط اشتراک و افتراق را تبیین کرده است. این رویکرد، فقه شیعه را در جایگاه یک دانش گفتوگومحور و جهانی قرار داد که قادر است با تمام نحلههای فکری وارد چالش علمی شود.
تسهیلگری در مناسک حج و عبادات
در حوزه عبادات، آیتالله جناتی فقیهی بود که «عسر و حرج» مردم را بهخوبی درک میکرد. فتواهای ایشان در مناسک حج، نمونهای عالی از فقه راهگشاست. ایشان با استدلالهای دقیق جغرافیایی و فقهی، فتوا داد زائران میتوانند از شهر «جده» محرم شوند تا از ازدحام طاقتفرسای میقاتهای سنتی کاسته شود. همچنین، ایشان با نگاهی اخلاقی و اقتصادی، ذبح قربانی در منا را در صورتی که منجر به اتلاف گوشت شود، غیرضروری دانست و اجازه داد این قربانی با هماهنگی در وطن زائر و میان نیازمندان واقعی توزیع شود. جواز تکرار عمره مفرده در یک ماه و نگاه نوین به مواقیت، همگی نشاندهنده اراده ایشان برای آسانسازی دینداری بدون آسیب به اصالت احکام بود.
فقیهی در تراز فرهنگستان و عرصه بینالملل
شخصیت علمی آیتالله جناتی تنها به حوزههای علمیه محدود نمیشد. ایشان سالها به عنوان تنها عالم حوزوی عضو فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، پیوندی مستحکم میان حوزه و دانشگاه ایجاد کرد. حضور ایشان در همایشهای بینالمللی و نگارش مقالات به زبانهای مختلف در مجلاتی چون «رسالت»، «تقریب» و «توحید» نشان از دغدغههای جهانی ایشان داشت. نگارش کتاب «یهود در گذشته و امروز» در جریان جنگ ۶روزه اعراب و اسرائیل که برنده جایزه علمی در عراق شد، گواهی بر حساسیتهای سیاسی و اجتماعی این فقیه بیدار است. ایشان حتی در سفرهای علمی خود به سوریه، با نگاهی اجتهادی به منابع مسیحیت، در مورد جایگاه راهبهها اظهار نظر میکرد که نشاندهنده سعه صدر و وسعت دید ایشان بود.
اخلاق علمی و منش نقدپذیری
در کنار تمام برجستگیهای علمی، آنچه آیتالله جناتی را در قلوب شاگردان و همعصرانش ماندگار کرد، اخلاق ستودنی و روحیه نقدپذیری ایشان بود. ایشان معتقد بود علم در جایی آغاز میشود که انسان در برابر مشهورات، علامت سؤال بگذارد. برخلاف رویههای معمول که نقد را برنمیتابند، ایشان منتقدان خود را تشویق میکرد و معتقد بود اگر نقدی علمی و مستدل باشد، باید آن را پذیرفت. این منش سبب شده بود بزرگانی همچون آیتالله شبیری زنجانی و آیتالله فاضل لنکرانی، با وجود تفاوت در مبانی، برای نظرات و تقریرات ایشان (بهویژه در مباحث حج) احترام ویژهای قائل باشند.
رسالهای برآمده از بطن جامعه
توضیحالمسائل آیتالله جناتی، یک نوآوری در فرم و محتوا بود. ایشان ابواب رساله خود را نه براساس ساختارهای سنتی قرون گذشته، بلکه بر مبنای پرسشهای واقعی و عینی مردم تنظیم کرد. ایشان با حذف احتیاطهای فراوان (بیش از ۱۰۰ مورد احتیاط واجب را به فتوا تبدیل کرد)، متنی استدلالی و روان ارائه داد که هدفش نه فقط بیان تکلیف، بلکه درک روح عدالت در احکام الهی بود. ایشان معتقد بود فقه باید بتواند حفرههای تئوریک نظام اسلامی را پر کند و تکیهگاهی محکم برای اداره جامعه باشد.
میراثی برای آینده
آیتالله محمدابراهیم جناتی شاهرودی؛ شیخ فقهای نواندیش، پس از ۹۴ سال مجاهدت علمی، میراثی گرانبها از خود به یادگار گذاشت که شامل بیش از دهها جلد کتاب و صدها مقاله تخصصی است. آثاری چون «ادوار فقه»، «منابع اجتهاد» و «سیر تطور فقه اجتهادی» امروزه منابعی ضروری برای هر پژوهشگری است که به دنبال فهم عمیق از تحولات فقهی است. اگرچه او امروز در میان ما نیست، اما مسیر سبزی که برای اجتهاد پویا و فقه زمانمند گشود، هرگز بسته نخواهد شد. یاد او، یادآور شجاعت در اندیشیدن و اخلاق در زیستن است.
نظر شما