در سالروز شهادت مظلومانه نهمین پیشوای شیعیان حضرت امام محمدتقی(ع)، جامعه ما در شرایطی به سوگ نشسته است که از یک سو داغ رهبر شهید خویش را بر دل دارد و از سوی دیگر، با چالشهای پیچیده اقتصادی و تهدیدهای خارجی دست و پنجه نرم میکند. در چنین اتمسفری که وحدت و تدبیر نیاز حیاتی کشور برای عبور از گردنههای سخت است، بازخوانی سیره سیاسی و علمی امام جواد(ع) فراتر از یک ذکر مصیبت ساده، یک ضرورت راهبردی است. ایشان در دورانی که شیعه تحت شدیدترین فشارهای سیاسی و شبهههای فکری بود، با تکیه بر منطق گفتوگو و مدیریت هوشمندانه مناظرات، نه تنها کیان تشیع را حفظ کردند، بلکه تهدید بزرگ تردید در امامت را به فرصتی برای اثبات حقانیت این مکتب تبدیل کردند.
برای بررسی روششناسی این مناظرات و استخراج الگوهای کاربردی برای فضای امروز جامعه، با حجتالاسلام والمسلمین دکتر حمیدرضا مطهری، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و رئیس پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت(ع) به گفتوگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
هنر گفتوگو در عصر محاصره و خفقان
دکتر مطهری در ابتدای این گفتوگو با اشاره به شرایط پیچیده دوران امامت ابنالرضا(ع)، میگوید: مناظرات ایشان فقط یک جدال کلامی نبود، بلکه یک دفاع استراتژیک از کیان جامعهای بود که از هر سو تحت فشار قرار داشت. امام(ع) در حالی در سنین کودکی به امامت رسیدند که هم دستگاه خلافت عباسی به دنبال درهم شکستن ابهت ایشان بود و هم برخی از شیعیان دچار حیرت و تردید شده بودند. در چنین شرایطی، امام جواد(ع) از مناظره به عنوان ابزاری برای بازسازی اعتماد به نفس جامعه ایمانی استفاده کردند.
وی با تأکید بر اینکه روش آن امام همام در مواجهه با مخالفان، مبتنی بر عقلانیت و احترام بود، اضافه میکند: ایشان هیچ گاه از موضع ضعف وارد گفتوگو نشدند. حتی زمانی که خاندان عباسی با اهداف سیاسی و برای به دام انداختن امام، بزرگترین دانشمندان زمانه مثل یحیی بن اکثم را فراخواند، امام با آرامشی الهی و تسلطی بینظیر بر منابع دینی، میدان را به نفع حقیقت تغییر دادند. این درس بزرگی برای امروز ماست که نباید در برابر تهاجم فکری و سیاسی دشمن منفعل بود، بلکه باید با تکیه بر مبانی متقن و منطق قوی، دست برتر را در میدان تبیین داشت.
مهندسی معکوس سؤال؛ خلع سلاح علمی مدعیان
رئیس پژوهشگاه تاریخ و سیره اهل بیت(ع) در ادامه بررسی روششناسی مناظرات آن پیشوای جوان، به یکی از تکنیکهای منحصر بهفرد ایشان یعنی «تکثیر و خُرد کردن سؤال» اشاره کرده و میگوید: مناظره مشهور امام با یحیی بن اکثم نمونه خوبی در این زمینه است. وقتی قاضیالقضات وقت از حکم مُحرمی که شکاری را کشته پرسید، امام با یک پاسخ بسیط او را رها نکردند. ایشان با طرح بیش از ۱۰پرسش کوچکتر برای این مسئله (اینکه شکار در حِلّ بوده یا حرم؟ عالم بوده یا جاهل؟ عمدی بوده یا سهوی؟ بنده بوده یا آزاد؟ و...) نه تنها عمق دانش خود را نشان دادند، بلکه به طرف مقابل فهماندند که سؤال او بسیار سطحی و ابتدایی است.
وی میافزاید: این روش در واقع نوعی مهندسی معکوس برای خلع سلاح مدعیان بود. امام با این کار، مرز میان ادعا و تخصص را روشن کردند. امروز هم در فضای رسانهای و سیاسی، دشمن با طرح پرسشهای کلی و شبههافکنیهای مبهم، قصد دارد ذهن جامعه را مشوش کند. الگوی جوادالائمه(ع) به ما میآموزد باید با تبیین دقیق و تخصصی، صورت مسئلههای غلط را اصلاح کنیم. ایشان ثابت کردند وقتی با منطق قوی وارد میدان شوید، حتی اگر در محاصره دشمن باشید، این دشمن است که در برابر عظمت علمی شما احساس حقارت خواهد کرد.
منطق قرآنی؛ سپر نفوذناپذیر در برابر شبههها
در ادامه، دکتر مطهری به یکی از شاخصترین ویژگیهای روششناسی امام جواد(ع) یعنی استناد به قرآن اشاره و اظهار میکند: امام جواد(ع) میدانستند در فضای پرآشوب آن زمان، تنها مرجعی که مورد قبول همه گروههای مسلمان است، قرآن کریم است. ایشان در مناظرات خود، هر جا میخواستند بطلان یک حدیث جعلی یا یک ادعای واهی را ثابت کنند، آن را به قرآن عرضه میکردند. این همان اصل عرضه بر کتابالله است که امام به شدت بر آن پافشاری داشتند.
وی با اشاره به ضرورت حفظ وحدت در شرایط بحرانی، خاطرنشان میکند: در سیره امام جواد(ع)، مناظره ابزاری برای تخریب نبود، بلکه ابزاری برای روشنگری بود. ایشان حتی با سرسختترین دشمنان خود نیز با زبانی سخن میگفتند که راه عذر را بر آنها میبست. این همان چیزی است که امروز در فضای داخلی کشور به آن نیاز داریم؛ یعنی گفتوگوی منطقی و مستدل برای رسیدن به یک درک مشترک و جلوگیری از گسستهای اجتماعی که هدف اصلی دشمنان است. امام به ما آموختند برای حفظ وحدت، باید بر مشترکات (مانند قرآن و اصول عقلی) تکیه کرد تا راه بر تفسیرهای به رأی و تفرقهافکن بسته شود.
تبدیل تهدید به فرصت
رئیس پژوهشگاه تاریخ و سیره اهلبیت(ع) بخش دیگری از تحلیل خود را به اخلاق مناظره اختصاص داده و میگوید: یکی از ظرافتهای روش امام جواد(ع)، حفظ وقار و متانت در اوج پیروزی بود. ایشان پس از آنکه یحیی بن اکثم را در پاسخگویی عاجز کردند، با لحنی تحقیرآمیز با او برخورد نکردند، بلکه خودشان به تشریح فروع آن مسئله پرداختند تا مجلس به یک کلاس درس تبدیل شود. این رفتار، کینه را به تسلیم تبدیل میکرد. امام به دنبال پیروزی نفسانی نبودند، بلکه به دنبال پیروزی حق بودند.
وی با اشاره به بحرانهای اخلاقی در برخی از گفتوگوهای سیاسی امروز، اضافه میکند: گاهی در فضای مجازی یا سیاسی میبینیم هدف از مناظره، فقط منکوب کردن رقیب به هر قیمتی است. اما امام جواد(ع) نشان دادند اقتدار واقعی در ادب و استدلال نهفته است. ایشان با وجود سن کم، چنان وقاری داشتند که حتی مأمون خلیفه عباسی را وادار به تمجید میکردند. این وقار و اقتدار اخلاقی همان چیزی است که میتواند جامعه ما را در برابر فشارهای روانی ناشی از جنگ و اقتصاد، منسجم و استوار نگه دارد. اگر نخبگان ما سیره ایشان را در گفتوگو سرلوحه قرار دهند، بسیاری از تنشهای بیهوده داخلی فروکش خواهد کرد.
مدیریت بحران و حفظ انسجام در سایه اقتدار علمی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به موضوع مدیریت بحران در سیره امام جواد(ع) نیز پرداخته و تصریح میکند: امام جواد(ع) در حالی که تحت نظر بودند، توانستند از طریق همین مناظرات و مکاتبات، شبکه وکالت را مدیریت کنند. ایشان به ما آموختند حتی در محاصره اقتصادی و سیاسی نیز میتوان با مدیریت صحیح منابع و نیروها، اثرگذار بود. امام(ع) در مناظرهای که درباره فضائل خلفا ترتیب داده شده بود، با ظرافت تمام و با استفاده از روایاتی که خود اهل سنت نقل کرده بودند، تناقضات را نشان دادند بدون آنکه حساسیتهای مذهبی را به شکلی تحریک کنند که منجر به آشوب شود.
وی با اشاره به اینکه امروز هم دشمن با ابزار رسانه به دنبال ایجاد تردید در ثبات و اقتدار ماست، اضافه میکند: الگوی امام جواد(ع) به ما میگوید اقتدار علمی و پاسخگویی بهموقع، بهترین پدافند در برابر شایعات و جنگ روانی است. امام محمدتقی(ع) با حضور در بغداد و شرکت در جلسات عمومی، اجازه ندادند تصویر غلطی از امامت در ذهن توده مردم شکل بگیرد. ما نیز امروز باید با تبیین دقیق دستاوردها و ریشههای اصیل خود، اجازه ندهیم دشمن در خلأ اطلاعرسانی، روایتهای جعلی خود را به جامعه تحمیل کند. امام جواد(ع) ثابت کردند سکوت در برابر شبهه، جایز نیست؛ اما فریاد هم نباید بیمنطق باشد.
وحدت حول محور حق؛ راهبرد عبور از گردنه
این استاد حوزه و دانشگاه بر پیوند میان سیره امام جواد(ع) و ضرورتهای امروز جامعه نیز تأکید کرده و میگوید: اگر امروز با غم فقدان عزیزانی چون رهبر شهید و دیگر شهدای گرانقدر و فشارها و تحریمهای سنگین بینالمللی روبهرو هستیم، باید بدانیم امام جواد(ع) در ۲۵سالگی، در حالی شهید شدند که تمام توطئههای فکری خلفا و خاندان عباسی را خنثی کرده بودند. ایشان ثابت کردند حقانیت و منطق، سن و سال نمیشناسد و اگر جامعهای حول محور رهبری آگاه و مقتدر متحد باشد، هیچ قدرتی نمیتواند آن را به زانو درآورد.
دکتر مطهری در جمعبندی سخنان خود تأکید میکند: درس بزرگ امام محمدتقی(ع) برای امروز ما، ایستادگی هوشمندانه است. ایشان نه با تندروی بیمنطق و نه با سازش ذلیلانه، بلکه با نفوذ در عمق اندیشه رقیب، پیروزی را رقم زدند. امروز هم برای عبور از مشکلات اقتصادی و پیروزی در نبرد با بدخواهان، راهی جز بازگشت به این الگوی عقلانی، وحدتبخش و مقتدرانه نداریم تا بتوانیم میراث شهدا را در این شرایط خاص تاریخی حفظ کنیم. تأسی به امام جواد(ع) به معنای مجهز شدن به سلاح علم، اخلاق و بصیرت برای دفاع از کیان جامعه در برابر توفانهای زمانه است.
نظر شما