بیست‌وهشتم اردیبهشت‌ماه در تقویم فرهنگی ایران به‌عنوان «روز بزرگداشت خیام نیشابوری» نام‌گذاری شده است. این حکیم بزرگ ایرانی را که در قرن‌های پنجم و ششم هجری‌قمری می‌زیسته است اینک به چه عنوانی می‌شناسیم؟ چرا همزمان با یک شاعر، ریاضی‌دان، کیهان‌شناس، فیلسوف یا به‌قول برخی مستشرقان غربی «حکیم همه‌چیزدان» طرفیم؟ در این یادداشت کوتاه به چند نکته درباره خیام می‌پردازیم که شاید یادآوری آن‌ها در چنین روزی بی‌فایده نباشد.
نخست آنکه خیام شاعر است؛ به‌اعتبار رباعی‌هایش که شهرت جهانی دارد و در غرب و شرق عالم شناخته‌شده‌تر است. درباره رباعی‌های خیام باید بدانیم که اگرچه پیش از این پژوهشگرانی از جمله محمدعلی فروغی، قاسم غنی، صادق هدایت و دیگران دست به چاپ رباعی‌هایی به‌نام «رباعیات خیام» یا «ترانه‌های خیام» زده‌اند و مقدمه‌هایی خواندنی نیز در احوال و آثار حکیم بزرگ نیشابور نوشته‌اند اما علمی‌ترین و دقیق‌ترین چاپ رباعی‌های خیام محصول پژوهش‌های سیدعلی میرافضلی در کتاب «رباعیات خیام و خیامانه‌های پارسی» است که در آن ۲۰رباعی اصیل سروده خیام و ۴۹رباعی دیگر که محتمل است سروده خیام باشد آمده است. گزارش‌های میرافضلی درباره رباعیات خیام در مقدمه و مؤخره کتاب نیز خواندنی و بسیار مفید است.
دوم آنکه خیام یکی از ریاضی‌دانان بزرگ تاریخ به‌شمار می‌آید؛ به‌اعتبار سخن مورخان تاریخ علم و نیز رساله‌ها و تحقیقات او در شاخه‌های مختلف ریاضیات از جمله در حل معادله‌های علم جبر و محاسبه‌های هندسی تا آنجا که یکی از روش‌های او در محاسبات ریاضی به‌نام «مثلث خیام‌پاسکال» نامیده شده است و یکی از بزرگ‌ترین نگارندگان تاریخ علم یعنی جورج سارتن درباره او چنین می‌نویسد: «خیام اول کسی است که به تحقیق منظم علمی در معادلات درجات اول و دوم و سوم پرداخته و طبقه‌بندی تحسین‌آوری از این معادلات آورده است... و رساله وی در علم جبر... یکی از برجسته‌ترین آثار قرون‌وسطایی و شاید برجسته‌ترین آن‌ها در این علم است.»
سوم آنکه خیام یک منجم و کیهان‌شناس بزرگ است و ما ایرانیان تا همین امروز مدیون این وجه از دانش این مرد بزرگیم زیرا تقویم امروز ایران بر اساس پژوهش‌های خیام در سامان‌دادن به گاه‌شماری ایرانی تدوین شده و از آنجا که این اقدام علمی جاودانه در زمان صدارت خواجه‌نظام‌الملک توسی و به‌فرمان جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی انجام گرفته، در طول تاریخ به‌عنوان «تقویم جلالی» مشهور شده است.
چهارم آنکه خیام فیلسوف است؛ هم به‌اعتبار اندیشه‌های هستی‌شناختی و بنیادینی که در رباعی‌هایش می‌یابیم و هم به‌اعتبار پنج رساله او در مسائل فلسفی و رساله‌ای در شرح و ترجمه فلسفه ابن‌سینا که به‌زبان‌های عربی و فارسی در دست است.
پنجم آنکه اگر کتاب «نوروزنامه» از خیام باشد، این انتساب تأیید می‌کند که حکیم بزرگ ما دستی در اسطوره‌شناسی و فرهنگ‌پژوهی نیز دارد زیرا این کتاب دربردارنده روایت‌هایی زیبا درباره پیدایش جشن نوروز و آیین‌های ایرانی مرتبط با آن است و پژوهشگران بر این باورند که یا نوشته خیام است یا خیام یادداشت‌هایی را گرد آورده بوده تا کتابی بنویسد اما نتوانسته است و پس از درگذشتش دیگران آن یادداشت‌ها را به‌شکل این کتاب درآورده‌اند. نثر «نوروزنامه» همانند «رباعیات» بسیار روان و ژرف و خواندنی است.