در دنیای امروز موزه دیگر فقط محلی برای تماشای اشیای تاریخی نیست. نسل جدید میخواهد تاریخ را لمس کند، در روایتها قدم بزند و میان گذشته و زندگی امروز خود پیوندی واقعی پیدا کند. همزمان با روز جهانی موزه و میراث فرهنگی، نگاهی به رویکرد تازه موزه آستان قدس رضوی نشان میدهد این مجموعه در تلاش است با تلفیق پژوهش تاریخی، هنر معاصر و فناوریهای تعاملی، مفهوم موزه را از یک فضای صرفاً نمایشگاهی به بستری برای تجربه، اندیشه و زیست فرهنگی تبدیل کند؛ مسیری که به گفته عادل مطوری حسین، رئیس اداره ارزیابی، مستندنگاری و معرفی آثار معاونت موزهها و گنجینههای فرهنگی آستان قدس رضوی، قرار است «گذشته را به قطبنمای زندگی امروز و فردا» پیوند بزند.
۲۸ اردیبهشت، روز جهانی موزه و میراث فرهنگی، فرصتی است برای بازخوانی نقش موزهها در جهان معاصر؛ نهادهایی که بهتدریج به مراکزی برای گفتوگو، آموزش، تجربه زیسته و بازتعریف هویت فرهنگی تبدیل شدهاند. در این میان، موزههای آستان قدس رضوی نیز تلاش کردهاند خود را با تحولات جدید حوزه روایتگری و موزهآرایی همسو کنند؛ رویکردی که بر «انسانمحوری»، «تعاملپذیری» و «خلق معنا» استوار شده است.
عادل مطوری حسین، رئیس اداره ارزیابی، مستندنگاری و معرفی آثار معاونت موزهها و گنجینههای فرهنگی آستان قدس رضوی معتقد است موزه موفق امروز، موزهای است که مخاطب پس از خروج از آن، تنها با یک خاطره تاریخی روبهرو نباشد، بلکه «نقشهای برای آینده» در ذهن و قلب خود حمل کند.
روایتهایی برای زیستن
یکی از مهمترین تغییرات در نگاه جدید موزه آستان قدس رضوی، نحوه انتخاب و بازنمایی روایتها و خاطرات است. مطوری حسین در اینباره میگوید معیار انتخاب روایتها، ترکیبی از دقت مستند، عمق انسانی و کارکرد تربیتی در نظر گرفته میشود. به گفته او، هدف این است خاطره از قالب «گذشتهنگری» خارج شده و به «قطبنمای زندگی امروز» تبدیل شود؛ روایتی که نسل جدید بتواند خود را در ادامه آن مسیر ببیند، نه صرفاً شنوندهای بیرون از ماجرا باشد. در این رویکرد، روایت باید هم مستند باشد و هم اثرگذار؛ هم بر پایه پژوهش تاریخی شکل بگیرد و هم ظرفیت همذاتپنداری ایجاد کند. به همین دلیل، تأکید اصلی بر روایتهایی است که بتوانند احساس و تجربه مخاطب را درگیر کنند. مطوری حسین میگوید: «نسل جدید زمانی با یک روایت ارتباط برقرار میکند که آن را احساس کند. ما به دنبال روایتی هستیم که مخاطب جوان، شهید یا قهرمان را نه یک شخصیت دور و دستنیافتنی، بلکه انسانی واقعی و هممسیر با خود ببیند».
قهرمانهایی که از واقعیت میآیند
در بسیاری از موزههای سنتی، قهرمانها در قابهایی دور از دسترس و اسطورهای نمایش داده میشوند؛ اما در نگاه جدید موزه آستان قدس رضوی، تأکید بر «انسانمحوری» است. مطوری حسین معتقد است نسل امروز بیش از هر چیز به «اصالت» و «واقعیت زیسته» نیاز دارد. از همین رو، در روایتگری جدید تلاش شده قهرمان نه به عنوان چهرهای افسانهای، بلکه به عنوان انسانی واقعی با دغدغهها، ترسها و انتخابهای دشوار معرفی شود. او توضیح میدهد: «قهرمان واقعی کسی است که ترس را شناخته اما بر آن غلبه کرده است. وقتی نسل جوان این واقعیت را ببیند، امکان الگوبرداری واقعی شکل میگیرد». این نگاه، بهویژه در روایت فرهنگ ایثار و شهادت، اهمیت دوچندان پیدا میکند؛ زیرا فاصله گرفتن از کلیشهها و نزدیک شدن به تجربه انسانی، امکان ارتباط عمیقتر مخاطب با مفاهیم فرهنگی و ارزشی را فراهم میکند.
پژوهش؛ ستون اصلی روایتگری
در کنار جنبههای هنری و احساسی، مسئولان موزه آستان قدس رضوی بر نقش پژوهش تاریخی معتبر نیز تأکید ویژه دارند. به گفته مطوری حسین، روایت بدون پژوهش به «سایهای بیبدن» تبدیل میشود و در مقابل، پژوهش بدون روایت نیز دانشی خاموش باقی خواهد ماند. او میگوید تمام روایتها، اشیا، تصاویر و اسناد ارائهشده در موزه، بر پایه مطالعات کارشناسی و منابع مستند انتخاب میشوند؛ زیرا اعتماد مخاطب، مهمترین سرمایه یک موزه فرهنگی است. درواقع، رویکرد جدید این مجموعه تلاش میکند میان «دقت علمی» و «اثرگذاری هنری» تعادل برقرار کند؛ مسیری که به گفته کارشناسان، یکی از مهمترین الزامات موزهداری معاصر به شمار میرود.
عبور از موزههای توصیفی
یکی از نکات قابل توجه در سخنان رئیس اداره ارزیابی، مستندنگاری و معرفی آثار معاونت موزهها و گنجینههای فرهنگی آستان قدس رضوی، نقد وضعیت رایج موزهآرایی در کشور است. او مهمترین ضعف فعلی را «غلبه رویکرد توصیفی و تاریخمحور بر تجربهمحوری» میداند؛ یعنی فضایی که در آن، مخاطب صرفاً با اشیا و توضیحات مواجه میشود، بدون آنکه درگیر یک تجربه عاطفی، ذهنی یا حسی شود. به اعتقاد او، موزه آینده باید از «نمایش اشیا» عبور کند و به «خلق تجربه زیسته» برسد؛ تجربهای که در آن نور، صدا، تصویر، طراحی فضا و فناوری، همگی در خدمت روایت قرار گیرند. مطوری حسین تأکید میکند: «بازدیدکننده نباید فقط بیننده باشد؛ باید شریک در ساخت معنا شود».
وقتی هنر و فناوری کنار هم مینشینند
در سالهای اخیر، استفاده از فناوریهای تعاملی در موزههای جهان به یکی از روندهای اصلی تبدیل شده است؛ از واقعیت مجازی و تورهای هوشمند گرفته تا نرمافزارهای راهنما و تجربههای چندرسانهای. در موزه آستان قدس رضوی نیز این نگاه در حال گسترش است. به گفته مطوری حسین، فناوری دیگر یک ابزار تزئینی یا نمایشی نیست و بخشی از «زیرساخت معنایی» موزه محسوب میشود. او میگوید استفاده از فناوریهایی مانند VR، تورهای تعاملی و اپلیکیشنهای هوشمند، زمانی معنا پیدا میکند که در خدمت «خط سیر داستانی انسانی» قرار گیرد؛ یعنی فناوری نباید میان مخاطب و معنا فاصله ایجاد کند، بلکه باید پلی برای نزدیکتر شدن او به تجربه روایت باشد. بر همین اساس، برنامههایی برای توسعه مسیرهای تعاملی، کیوآرکدهای راهنما و تجربههای چندلایه دیجیتال در دستورکار قرار گرفته است؛ فضایی که در آن هر مخاطب بتواند متناسب با علاقه و نیاز خود، مسیر روایت را انتخاب کند.
نسل جدید و حق انتخاب روایت
یکی از مهمترین ویژگیهای مخاطب امروز، انتخابگر بودن او است. نسل جدید عادت ندارد تنها شنونده یک روایت خطی و از پیش تعیینشده باشد. به همین دلیل، طراحیهای جدید موزهای به سمت روایتهای چندمسیره حرکت کردهاند. مطوری حسین معتقد است موزه باید فضایی باشد که هر مخاطب، از دانشآموز و خانواده گرفته تا پژوهشگر و گردشگر، بتواند زاویه دید خود را در آن پیدا کند. او میگوید: «مسیر روایت دیگر یک خیابان یکطرفه نیست، شبکهای زنده است که هر قدم بازدیدکننده آن را شکل میدهد». این نگاه در واقع تلاشی برای تبدیل موزه به محیطی تعاملی و زنده است؛ محیطی که مخاطب در آن در فرایند کشف و تولید معنا نیز نقش دارد.
همصدایی هنرهای بینرشتهای
در کنار فناوری، استفاده از ظرفیت هنرمندان بینرشتهای نیز بخش مهمی از رویکرد جدید موزه آستان قدس رضوی را تشکیل میدهد. به گفته مطوری حسین، امروز طراح نور، گرافیست، کارگردان تئاتر، متخصص واقعیت مجازی و پژوهشگر تاریخی باید کنار یکدیگر بنشینند تا موزه بتواند از یک «نگارخانه اشیا» به «فضای زنده اندیشه و احساس» تبدیل شود. او تأکید میکند در چنین فضایی، هر نور، صدا، تصویر و طراحی، بخشی از روایت خواهد بود؛ روایتی که تلاش میکند مفاهیم ایثار، مقاومت و معنویت را به زبانی قابل درک برای نسل امروز ترجمه کند.
تحولات امروز موزهداری در جهان نشان میدهد عصر ویترینهای خاموش و تابلوهای صرفاً توضیحی رو به پایان است. مخاطب امروز، بهویژه نسل جوان، به دنبال تجربه، مشارکت و معناست؛ تجربهای که بتواند میان گذشته تاریخی و زندگی معاصر او پیوند برقرار کند. موزه آستان قدس رضوی نیز در تلاش است با تکیه بر پژوهش مستند، هنر معاصر و فناوریهای تعاملی، به چنین افقی نزدیک شود؛ افقی که در آن، موزه بستری برای گفتوگو، اندیشهورزی و بازآفرینی هویت فرهنگی باشد.
نظر شما